।। ସର୍ଵ ରହସ୍ୟମୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀ ନବଗ୍ରହଙ୍କ ମନ୍ଦିର ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ମନ୍ଦିର ବା ଇନ୍ଦ୍ର ମନ୍ଦିର ।।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସତ୍ୱଲିପିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଭିତର ବେଢାର ୪୫ ନମ୍ବର ପ୍ଲଟରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ।

👉 ଏହା ୬୩ ପୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ବିମାନ ସହ ଜଗମୋହନ ଓ ନାଟମଣ୍ଡପ ଏହିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।

👉 କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇବାର ଅନେକ ପୂର୍ବରୁ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ସମ୍ମୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ “ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ତ୍ର “ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରୀତିନୀତି ସହ ଏହା ଜଡିତ ଅଛି।

👉 ପୁନଶ୍ଚ କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିର ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ ରାଜା ନରସିଂହଦେବ କାହିଁକି ଓ କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା ଅଣlଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଲାଗି ଉଦିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଲେ ତାହା ଏବେ ବି ଅଜଣା ଓ ଗବେଷଣା ସାପେକ୍ଷ।

👉 ତଥାପି ଗବେଷକ ପଦ୍ମଚରଣ ସାହୁଙ୍କ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକାରେ ୧୬୨୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସ ୧୭ ତାରିଖରେ ଏହା କୋଣାର୍କରୁ ଆସି ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା।

👉 ମାଦଳା ପାଞ୍ଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ସଠିକ ନଦେଇ କେବଳ ୧୬୨୨ ରୁ ୧୬୪୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥାତ ଭୋଇ ବଂଶର ରାଜା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ବିଗ୍ରହ କୋଣାର୍କରୁ ଆଣି ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

👉ଗବେଷକ ପଣ୍ଡିତ ହରିହର ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ମତରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି କୌଣସି କାରଣରୁ ସାମାନ୍ୟ ଭଗ୍ନ ହୋଇ ଯିବାରୁ ଓ ଅନ୍ୟପଟେ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଭାଙ୍ଗି ପଡିବା ପରେ ସେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମଣି ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ଅଣାଯାଇ ଠିକ ସେହି ଇନ୍ଦ୍ର ବିଗ୍ରହଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭଗ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଗ୍ରହ ସେଠାରେ ଲୁକାୟିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଅବଶ୍ୟ କିଛି ଗବେଷକ ଏହାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି।

👉 ଅତ୍ୟନ୍ତ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖିଲେ ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟ ଅନୁମାନ କରିହୁଏ। କାରଣ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଗର୍ଭଗୃହ ପରେ, ଭିତର ବେଢାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ତୁଳନାରେ ଏହା ବୃହତ୍ତମ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଅଟେ।

👉 ଅମରକୋଷ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରାବରଜ ଅର୍ଥାତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାନଭାଇ ରୂପେ ବିଦିତ ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। ତେଣୁ ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜନ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରବରଜ ବିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡିତ ହୋଇ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହାର ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ହେଲା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦୁପୁର୍ଣିମା ଅଥବା ଐନ୍ଦ୍ରି ପୁର୍ଣ୍ଣିମା ଅର୍ଥାତ ଭାଦ୍ରବ ପୁର୍ଣ୍ଣିମା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ପୂଜା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋବିନ୍ଦ ଆରାଧନା ପ୍ରଚଳିତ।

👉 ମନ୍ଦିରର ବିମାନ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ୍ତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସିଂହାସନରେ ସପ୍ତାଶ୍ଵ ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଠିକ ପଛରେ ଲୁକାୟିତ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ବିଗ୍ରହ। ଜଗମୋହନରେ ଏକ ରଥାକୃତି କାଷ୍ଠ ସିଂହାସନରେ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା (ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା )ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଛାୟା ବିଗ୍ରହ ବିରାଜିତ। କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଏହାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କ ଉତ୍ତରାୟଣ ବା ଚନ୍ଦ୍ରବିଗ୍ରହ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି।

👉 ଏହି ମନ୍ଦିରର ଜଗମୋହନର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ତିନି ମୁଣ୍ଡ, ତିନି ଗୋଡ଼ ଓ ଛଅ ହାତ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ମଣି ବିଗ୍ରହ ଭିତ୍ତି ସଲଗ୍ନ ଆସନରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ହିଁ ଜ୍ୱର ଠାକୁର ହିସାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ।

👉 କଥିତ ଅଛି ଏହାଙ୍କ ବିଧିବିଧାନ ସହ ଆରାଧନା କଲେ ଅସାଧ୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ଜ୍ୱରରୁ ଉପଶମ ମିଳେ। ଏହା ଲୋକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସର କଥା, ପ୍ରାମାଣିକ ନୁହେଁ।

👉 ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଗ୍ରହଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ବିଜେ କରିଥିବା ରଥ ଉପରେ ଆଉ ଜଣେ ଠାକୁର ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି ସେ ହେଲେ “ପଦ୍ମ ମାଧବ “. ମାଧବ ମୂର୍ତ୍ତି ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଆନୀତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାଙ୍କ ନାମ ପଦ୍ମ ମାଧବ ହୋଇଛି ।

👉 ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କ ଦୈନିକ ନୀତି ସକାଶେ ବଲ୍ଳଭରୁ ଚାରି କୋରା ଦିଆଯାଏ ।

👉 ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କୋଠ ଭୋଗ ଗୋଦାମ ପକ୍ଷରୁ ଅଟା ଅଧାସେର, ଭଲ ଘିଅ ଏକ ପାଆ, ଗୁଡ଼ ଅଧାସେର ତେଲ ମାଣିକlଏ (ଦୀପ ପାଇଁ ) ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ।

👉 ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ବିଶେଷ ଶୟନ ନୀତି ପାଇଁ ୩୨ ଗୋଟି ଡାଳିମ୍ବ ଓ ବଡ଼ କାକରା ଭୋଗ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୋଷରେ ଛ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।

👉 ରବିବାର ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦୁଇଥର ମହାସ୍ନାନ ନୀତି ହୋଇଥାଏ।

👉 ଶ୍ରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କ ବିଶେଷ ଉପାସନା ସାଧାରଣତଃ ତିଳ ସପ୍ତମୀ, ଚୈତ୍ର ଗୁଣ୍ଡିଚା, ସପ୍ତପୁରୀ ଅମାବାସ୍ୟା, କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା , ଓଢଣଷଷ୍ଠୀ, ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ, ଶାମ୍ବ ଦଶମୀ ତିଥିରେ ହୋଇଥାଏ। ଏହାଛଡା ଗ୍ରହଣ, ପରାଗ ଇତ୍ୟାଦି ଦିନମାନଙ୍କରେ ବିଶେଷ ପୂଜା ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

👉 ତିଳ ସପ୍ତମୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ତରଫରୁ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଓ ଦୁଇଟି ଛୋଟ ନୂଆ ଲୁଗା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ଲଡ଼ୁ କ୍ଷୀରି କାକରା ପ୍ରଭୃତି ଭୋଗ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଛଡା ରାଜନୀତି ବନ୍ଦାପନା ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।

👉 ଚୈତ୍ର ଗୁଣ୍ଡିଚାରେ ଉପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବିଶେଷ ଭୋଗ ଓ ରୀତିନୀତି ସହ ପ୍ରତିମାମାନଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଥରେ ବିରାଜମାନ କରାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବେଢାରେ ପରିକ୍ରମା ହୁଏ। ଏହି ରଥ ସେହି ମନ୍ଦିରର ଜଗମୋହନରେ ରହିଥାଏ।

👉 ସପ୍ତପୁରୀ ଅମାବାସ୍ୟାରେ କୋଠ ତରଫରୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଇ ସାତୋଟି ପିଠା (ପୁରୀ )ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଭୋଗ ହୁଏ।

👉 ସେହିଭଳି ଅନ୍ୟ ପର୍ବ ପର୍ବାଣୀ (ଆଗରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ )ଦିନମାନଙ୍କ ରେ ନୂଆ ଲୁଗା ଲାଗି ହେବା ସହ ମହାସ୍ନାନ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବେଶ ହୋଇଥାଏ।

👉 ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧର୍ମରାଜ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିବାରୁ, ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ବିବାହର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ନିର୍ବନ୍ଧ ) ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଉଭୟ କନ୍ୟା ଓ ବର ପକ୍ଷର ଅଭିଭାବକମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ପବିତ୍ର ବିବାହ ପାଇଁ ଚୁକ୍ତି ବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ବା ସତ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ଏକ ଶୁଳ୍କ ରଖି ଉଭୟ ପକ୍ଷଙ୍କୁ ରସିଦ ପ୍ରଦାନ ପୂର୍ବକ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳେ।