ସନ୍ଧି

ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ପୂର୍ବ ପଦର ଶେଷବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରପଦର ଆଦ୍ୟ

ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ସନ୍ଧି କୁହାଯାଏ । ଯଥା: -

ଦେବ + ଆଳୟ = ଦେବାଳୟ

ଜଗତ୍‌ + ନାଥ = ଜଗନ୍ନାଥ

👉ସନ୍ଧି ଦ୍ଵାରା ଦୁଇ ପଦ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

👉ଏହି ଏକପଦକୁ " ସନ୍ଧିପଦ" କୁହାଯାଏ ।

👉ତତ୍‌ଭବ ଓ ଦେଶଜ ଶବ୍ଦ ଅପେକ୍ଷା ତତ୍‌ସମ ଶବ୍ଦରେ ଅଧିକ ସନ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ ।

👉ସନ୍ଧି ୩ ପ୍ରକାର : - ସ୍ଵର ସନ୍ଧି , ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି ଓ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି

ସ୍ଵର ସନ୍ଧି

ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ + ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ସନ୍ଧି ହେଉଛି ସ୍ଵର ସନ୍ଧି ।

ଯଥା: - ସ୍ନାତକ + ଉତ୍ତର = ସ୍ନାତକୋତ୍ତର

ସୂର୍ଯ୍ୟ + ଉଦୟ = ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ

*୧

ଅ/ ଆ + ଅ / ଆ = ଆ

ଆ କାର ହୁଏ ।

ଯଥା : -

ସୁଧା + ଅଂଶୁ = ସୁଧାଂସୁ

ସୁର + ଅସୁର = ସୁରାସୁର

ଏକ + ଆତ୍ମା = ଏକାତ୍ମା

* ୨

ଇ/ ଈ + ଇ/ ଈ = ଈ

"ଈ" କାର ହୁଏ

ଯଥା: -

ଅତି + ଇଵ = ଅତୀବ

ରବି+ ଇନ୍ଦ୍ର = ରବୀନ୍ଦ୍ର

ମହୀ+ ଇନ୍ଦ୍ର = ମହୀନ୍ଦ୍ର

* ୩

ଉ/ଊ + ଉ/ଊ = ଊ

ଊ କାର ହୁଏ

ଯଥା : -

ସାଧୁ + ଉକ୍ତି = ସାଧୂକ୍ତି

ଲଘୁ + ଉର୍ମି = ଲଘୂର୍ମି

* ୪

ଅ/ ଆ + ଇ / ଈ = ଏ

ଏ କାର ହୁଏ

ଯଥା: -

ନର + ଇନ୍ଦ୍ର = ନରେନ୍ଦ୍ର

ପଞ୍ଚ + ଇନ୍ଦ୍ରିୟ = ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ

ଯଥା + ଇଚ୍ଛା = ଯଥେଚ୍ଛା

* ୫

ଅ/ ଆ + ଉ/ଊ = ଓ

ଓ କାର ହୁଏ

ଯଥା: -

ପୁରୁଷ + ଉତ୍ତମ = ପୁରୁଷୋତ୍ତମ

ଚଳ + ଉର୍ମି = ଚଳୋର୍ମି

ଯଥା + ଉଚିତ = ଯଥୋଚିତ

* ୬

ଅ/ ଆ + ୠ = ଅର୍

ଅର୍ - ଅ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ର୍ ପରବର୍ଣ୍ଣରେ ରେଫ୍ ଭାବରେ ଯୋଗ ହେବ

ଯଥା: -

ଦେବ + ଋଷି = ଦେବର୍ଷି

ସପ୍ତ + ଋଷି = ସପ୍ତର୍ଷି

ରାଜା + ଋଷି = ରାଜର୍ଷି

*୭

ଅ/ଆ + ଏ/ ଐ = ଐ

ଐ କାର ହେବ

ଯଥା : -

ଜନ + ଏକ = ଜନୈକ

ମତ + ଐକ୍ୟ= ମତୈକ୍ୟ

ତଥା + ଏବ = ଜଥୈଵ

* ୮

ଅ/ଆ+ଓ /ଔ= ଔ

ଔ କାର ହେବ

ଯଥା: -

ବନ+ ଔଷଧି = ବନୌଷଧି

* ୯

ଇ/ ଈ ପରେ ଇ/ ଈ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଇ/ ଈ ସ୍ଥାନରେ ୟ ହେବ ।

ଏହି ୟ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ୟ ଫଳା ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବ ।

ଯଥା : -

ଯଦି + ଅପି = ଯଦ୍ୟପି

ପ୍ରତି + ଆଶା = ପ୍ରତ୍ୟାଶା

* ୧୦

ଉ/ଊ ପରେ ଉ/ ଊ ଭିନ୍ନ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଉ / ଊ ସ୍ଥାନରେ ୱ ହେବ ।

ଏହା ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣରେ ୱ ଫଳା ହୋଇ ପର ସ୍ଵର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବ ।

ଯଥା : -

ସୁ + ଆଗତ = ସ୍ଵାଗତ

ଅନୁ + ଏଷଣ = ଅନ୍ୱେଷଣ

ବଧୂ + ଆଗମନ = ବଧ୍ୱାଗମନ

* ୧୧

ଋ ପରେ ୠ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଋ ସ୍ଥାନରେ ର୍ ହେବ ।

ଏହା ପର ସ୍ଵର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ର ଫଳା ହେବ ।

ଯଥା : -

ପିତୃ + ଆଦେଶ = ପିତ୍ରାଦେଶ

ମାତୃ+ ଆଳୟ = ମାତ୍ରାଳୟ

ପିତୃ + ଇଚ୍ଛା = ପିତ୍ରିଚ୍ଛା

* ୧୨

ଏ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଏ ସ୍ଥାନରେ " ଅୟ" ହେବ।

ଐ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଐ ସ୍ଥାନରେ "ଆୟ " ହେବ ।

ଅୟ ଓ ଆୟ ରେ ଥିବା ଅ ଓ ଆ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ୟ ପରବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ ।

ଯଥା : -

ନେ + ଅନ = ନୟନ

ଗୈ + ଅକ = ଗାୟକ

* ୧୩

ଓ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଓ ସ୍ଥାନରେ 'ଅବ୍" ହୁଏ ।

ଔ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଔ ସ୍ଥାନରେ "ଆବ୍‌" ହୁଏ ।

ଅବ୍ ଓ ଆବ୍ ର ଥିବା ଅ ଓ ଆ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ବ ପରବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ ।

ଯଥା : -

ପୋ + ଅନ = ପବନ

ନୌ + ଇକ = ନାବିକ

ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି

ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ + ସ୍ଵର / ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି କୁହାଯାଏ ।

ଯଥା: - ଦିକ୍ + ଅନ୍ତ = ଦିଗନ୍ତ

ଉତ୍ + ଛେଦ = ଉଚ୍ଛେଦ

*୧

ତ୍ / ଦ୍ + ଚ୍ / ଛ୍

ତ୍‌ / ଦ୍>ଚ୍

(ତ୍ / ଦ୍) ଚ୍ + ଚ୍/ଛ୍ = ଚ୍ଚ

ଯଥା: -

ଉତ୍‌ + ଚାରଣ = ଉଚ୍ଚାରଣ

ସେହିପରି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, ଶରଚ୍ଚନ୍ଦ୍ର ହେବ।

*୨

ତ୍ / ଦ୍ + ଜ୍‌/ ଝ୍

ତ୍/ ଦ୍> ଜ୍‌

( ତ୍ / ଦ୍) ଜ୍‌ + ଜ୍‌ /ଝ୍ =ଜ୍ଜ / ଜ୍‌ଝ

ଯଥା : -

ଉତ୍ + ଜ୍ୱଳ = ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ

ସେହିପରି ବିପଜ୍ଜନକ, ତଜ୍ଜନିତ ହେବ ।

* ୩

ତ୍ / ଦ୍ + ଲ୍

ତ୍+ଦ୍>ଲ୍

(ତ୍+ଦ୍)ଲ୍+ଲ୍=ଲ୍ଲ

ଯଥା: -

ଉତ୍ + ଲେଖ= ଉଲ୍ଲେଖ

ସେହିପରି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ, ଉଲ୍ଲାସ ହେବ ।

* ୪

ତ୍ / ଦ୍ +ହ୍= ଦ୍ଧ

ଯଥା: -

ଉତ୍ + ହାର = ଉଦ୍ଧାର

ସେହିପରି ଉଦ୍ଧତ , ତଦ୍ଧିତ ଆଦି ହେବ ।

* ୫

ତ୍ / ଦ୍ + ଶ୍

ତ୍‌/ଦ୍>ଚ୍

ଶ୍>ଛ୍

ଚ୍ + ଛ୍ = ଚ୍ଛ

ଯଥା : -

ଉତ୍+ ଶ୍ଵାସ = ଉଚ୍ଛ୍ଵ।ସ ଆଦି ।

* ୬

ବର୍ଗ ୧ମ ବର୍ଣ୍ଣ + ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ / ବର୍ଗ ୩ୟ / ବର୍ଗ ୪ର୍ଥ / (ଯ୍,ର୍,ଳ୍, ହ୍)

୧ମ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ସେହି ବର୍ଗର ୩ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ହେବ

ପର ପଦ ଆଦ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଵର( ଯଦି ଥାଏ ) ତେବେ କାର ଭାବରେ ତହିଁରେ ଲାଗିବ ।

ଯଥା : -

ଦିକ୍ + ଅନ୍ତ = ଦିଗନ୍ତ

ବାକ୍ + ଯନ୍ତ୍ର = ବାଗଯନ୍ତ୍ର

ସତ୍ + ଇଚ୍ଛା = ସଦିଚ୍ଛା

*୭

ବର୍ଗ ୧ମ ବର୍ଣ୍ଣ + ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ

୧ମ ବର୍ଣ୍ଣ > ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ

ଯଥା:-

ବାକ୍ + ମୟ= ବାଙମୟ

ସେହିପରି ଚିନ୍ମୟ , ଜଗନ୍ନାଥ, ଉନ୍ନତି ହେବ ।

* ୮

ମ୍ + ( ଯେକୌଣସି ବର୍ଗ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ)

ମ୍ > ସେହି ବର୍ଗ୍ୟର ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ

ଅନୁନାସିକ ଯୁକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ହେବ ( ଅନୁସ୍ଵାର ଯୋଗେ ଲେଖାଯାଇ ପାରିବ)

ଯଥା : -

ସମ୍+କର = ସଙ୍କର

ସମ୍ +ଗ୍ରହ = ସଂଗ୍ରହ

ସମ୍ + ବାଦ = ସମ୍ବାଦ

*୯

ମ୍ + ଅବର୍ଗ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ

ମ୍ > ଅନୁସ୍ଵାର

ଯଥା: -

ସମ୍+ ସାର = ସଂସାର

ସମ୍ + ଯୋଗ = ସଂଯୋଗ

ସମ୍ + ରକ୍ଷଣ = ସଂରକ୍ଷଣ

*୧୦

ଦ୍/ଧ୍ + କ୍ / ଖ୍ / ପ୍ / ଫ୍ / ସ୍‌

ଦ୍ /ଧ୍ > ତ

ଯଥା : -

ତଦ୍‌ + କାଳ = ତତ୍କାଳ

ସେହିପରି ତତ୍‌ଫଳ , ତତ୍ପର ଆଦି ହେବ ।

* ୧୧

ଷ୍ + ତ୍ / ଥ୍

ତ୍ > ଟ

ଥ୍>O

ଯଥା: -

ଷଷ୍ + ଥ = ଷଷ୍ଠ

ସେହିପରି ଆକୃଷ୍ଟ ,ଶିଷ୍ଟ ଆଦି ହେବ ।

* ୧୧

ସମ୍+କାର/କୃତ/କୃତି/କରଣ

ସର ଆଗମ ହେବ

ସମ୍ ରେ ଥିବା ମ ଅନୁସ୍ଵାର ହେବ

ସ>ଷ (ଷତ୍ଵ ବିଧି)- ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ

ଯଥା: -

ସମ୍ + କାର = ସଂସ୍କାର

ସମ୍ + କୃତ = ସଂସ୍କୃତ

ପରି + କୃତ = ପରିଷ୍କୃତ

ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି

ବିସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ପରେ ସ୍ଵର / ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି ହୁଏ । ଯଥା-

ନିଃ+ଧନ = ନିର୍ଦ୍ଧନ

ଦୁଃ+ ଚିନ୍ତା =ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା

ଅନ୍ତଃ+ଆତ୍ମା =ଅନ୍ତରାତ୍ମା

ବିସର୍ଗ ୨ ପ୍ରକାର ଯଥା - ର ଜାତ ବିସର୍ଗ

( ଅନ୍ତଃ, ପ୍ରାନ୍ତଃ, ମୁହୁଃ ଆଦି)

ସ ଜାତ ବିସର୍ଗ

( ତମଃ,ପୟଃ, ମନଃ ଆଦି)

*୧

ଅକାର ପରସ୍ଥିତ ର ଜାତ ବିସର୍ଗ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ / ବର୍ଗ୍ୟର ୩ୟ, ୪ର୍ଥ , ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ / ଯ,ର,ଳ, ବ,ର ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ର୍ ହେବ।

ଯଥା : -

ପୁନଃ+ ଉତ୍‌ଥାନ = ପୁନରୁତ୍‌ଥାନ

ଅନ୍ତଃ+ଦାହ = ଅନ୍ତର୍ଦାହ

* ୨

ଅ, ଆ ଭିନ୍ନ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ପରସ୍ଥିତ ବିସର୍ଗ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ/ ବର୍ଗ୍ୟର ୩ୟ , ୪ର୍ଥ , ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ/ଯ, ର, ଳ,ବ,ହ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ର ହେବ।

ବିସର୍ଗ ପରେ ସ୍ଵର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ର ରେ ମାତ୍ରା ଭାବରେ ମିଶିବ

ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ରେଫ୍ ଯୋଗ ହେବ

ଯଥା : -

ନିଃ+ଅଳସ = ନିରଳସ

ଦୁଃ+ଗତି=ଦୁର୍ଗତି

*୩

ସଜାତ ବିସର୍ଗ ପୂର୍ବରୁ ଅ ଏବଂ ପରେ ବର୍ଗର ୩ୟ ୪ର୍ଥ ୫ମ ବର୍ଣ୍ଣ / ଯ ର ଳ ହ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ଓ ତା'ର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଅ ମିଶି ଓ ହେବ ।

ଏହି ଓ ମାତ୍ରା ଭାବରେ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ।

ଯଥା : -

ଅଧଃ+ ଗତି = ଅଧୋଗତି

ତେଜଃ+ମୟ= ତେଜୋମୟ

*୪

ସ ଜାତ ବିସର୍ଗ ପରେ ଅ ଥିଲେ , ଅର ଲୋପ ହେବ , ବିସର୍ଗ ଓ ହେବ ଏବଂ ଏହି ଓ ମାତ୍ରା ଭାବରେ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ।

ଯଥା : -

ତତଃ + ଅଧିକ = ତତୋଧିକ

ମନଃ + ଅଭିଳାଷ = ମନୋଭିଳାଷ

*୫

ହ୍ରସ୍ଵସ୍ଵର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସର୍ଗ ପରେ ର ଥିଲେ , ବିସର୍ଗ ଲୋପ ହେବ ଏବଂ ସେହି ହ୍ରସ୍ଵସ୍ଵରଟି ଦୀର୍ଘସ୍ଵର ହେବ ।

ଯଥା : -

ନିଃ + ରବ = ନୀରବ

ନିଃ+ ରୋଗ = ନୀରୋଗ

*୬

#8+ ଚ /ଛ

8>ଶ

ଶ+(ଚ/ ଛ) =ଶ୍ଚ/ ଶ୍ଥ

ଯଥା: -

ଦୁଃ+ଚିନ୍ତା= ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା

ସେହିପରି ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ର, ତପଶ୍ଚରଣ ଆଦି ହେବ ।

*୭

#8+ ଟ / ଠ

8>ଷ

ଷ+(ଟ/O ) =ଷ୍ଟ / ଷ୍ଠ

ଯଥା : -

ଧନୁଃ+ ଟଙ୍କାର= ଧନୁଷ୍ଟଙ୍କାର

ସେହିପରି ନିଷ୍ଠୁର , ନିଷ୍ଠୀବନ ଆଦି ହେବ ।

*୮

#8 + ତ/ ଥ

8 > ସ

ସ + ( ତ/ ଥ ) = ସ୍ତ / ସ୍ଥ

ଯଥା : -

ନଭଃ + ତଳ = ନଭସ୍ତଳ

ସେହିପରି ଅଧସ୍ତନ, ନିସ୍ତେଜ ଆଦି ହେବ ।

* ୯

#8 + କ/ପ/ ଫ

8> ସ

ସ + ( କ / ପ / ଫ) =ସ୍କ/ସ୍ପ/ସ୍ଫା (ଷତ୍ଵ ବିଧିରେ- ଷ୍କ/ଷ୍ପ/ଷ୍ଫା)

ଯଥା: -

ନମଃ + କାର = ନାମସ୍କାର

ସେହିପରି ପୁରସ୍କାର, ଶ୍ରେୟସ୍କର ,ନିଷ୍ଫଳ ଆଦି ହେବ ।

ଅମିତ କୁମାର ବେହେରା

ଯୋଗାଯୋଗ - ୮୦୧୮୮୧୮୬୧୭

ସନ୍ଧି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ଓଡ଼ିଆ ସନ୍ଧିର ନିୟମ ଜାଣିବା