अकबर (जन्म १५ अक्टोबर्?, १५४२, उमरकोट् [अधुना सिन्धप्रान्ते, पाकिस्ताने]-मृत्युः प्रायः २५ अक्टोबर् १६०५ तमे वर्षे आगरा, भारते) भारतस्य मुगलसम्राटेषु महान् आसीत् सः १५५६ तः १६०५ पर्यन्तं राज्यं कृत्वा अधिकांशं भारतीय उपमहाद्वीपे मुगलसत्तां विस्तारितवान् । स्वसाम्राज्यस्य एकतायाः रक्षणार्थं अकबरः एतादृशान् कार्यक्रमान् स्वीकृतवान् येन स्वक्षेत्रस्य अमुस्लिमजनसंख्यानां निष्ठा प्राप्ता । सः स्वस्य केन्द्रीयप्रशासनस्य सुधारं कृत्वा सुदृढीकरणं कृतवान् अपि च स्वस्य वित्तीयव्यवस्थायाः केन्द्रीकरणं कृतवान् तथा च करसंग्रहणप्रक्रियाणां पुनर्गठनं कृतवान् । यद्यपि सः कदापि इस्लामधर्मस्य त्यागं न कृतवान् तथापि अन्यधर्मेषु सक्रियरुचिं कृतवान्, हिन्दुः, पारसीः, ईसाईः च, तथैव मुसलमानाः च स्वस्य पुरतः धार्मिकविमर्शं कर्तुं प्रेरयति स्म स्वयं निरक्षरः सः विद्वांसः, कविः, चित्रकाराः, संगीतकाराः च प्रोत्साहयन् स्वस्य दरबारं संस्कृतिकेन्द्रं कृतवान् ।

प्रारम्भिक जीवन

अबू अल-फथ जलाल-दीन् मुहम्मद अकबरः तुर्क-मङ्गोल-ईरानी-जनानाम् वंशजः आसीत्---मध्ययुगे उत्तरभारतस्य राजनैतिक-अभिजातवर्गेषु ये त्रयः जनाः प्रधानाः आसन् तस्य पूर्वजेषु तैमूर् (तामेर्लेन्) चंगेजखानः च आसन् । तस्य पिता हुमायुन् स्वराजधानीतः दिल्लीतः सुर्-नगरस्य अफगानिस्तान-हस्तकर्तृणा शेर्-शाह-इत्यनेन निष्कासितः, सः सिन्ध-प्रदेशे (अधुना सिन्ध-प्रान्ते, पाकिस्तान-देशे) स्वस्य अधिकारं स्थापयितुं व्यर्थतया प्रयतमानोऽभवत् अचिरेण हुमायुन् भारतं त्यक्त्वा अफगानिस्तान-इरान्-देशयोः गन्तुम् अभवत्, तत्र शाहः तस्मै केचन सैनिकाः ऋणं दत्तवान् ।

शेरशाहस्य मृत्योः १० वर्षाणाम् अनन्तरं १५५५ तमे वर्षे हुमायुनः पुनः सिंहासनं प्राप्तवान् । अकबरः १३ वर्षीयः पञ्जाबप्रदेशस्य (अधुना भारतस्य पञ्जाबराज्यस्य, पाकिस्तानस्य पञ्जाबप्रान्तस्य च अधिकतया कब्जितः) राज्यपालः कृतः ।

१५५६ तमे वर्षे मृत्योः समये हुमायूनः स्वस्य अधिकारं कष्टेन एव स्थापितवान् आसीत् ।कतिपयेषु मासेषु एव तस्य राज्यपालाः दिल्लीसहिताः अनेकाः महत्त्वपूर्णस्थानानि हेमु इत्यस्य हिन्दुमन्त्रिणः कृते त्यक्तवन्तः यः स्वस्य कृते सिंहासनस्य दावान् अकरोत् परन्तु १५५६ तमे वर्षे नवम्बर्-मासस्य ५ दिनाङ्के एकेन मुगलसैनिकेन हेमु-इत्यस्य द्वितीययुद्धे (भारतस्य हरियाणाराज्यस्य वर्तमानस्य पानीपत-समीपे) हेमु-इत्येतत् पराजितम्, यत् देहली-मार्गस्य आज्ञां दत्तवान्, अतः अकबरस्य उत्तराधिकारः सुनिश्चितः अभवत्

अकबरस्य राज्याभिषेकसमये तस्य शासनस्य विस्तारः पञ्जाब-देशात्, दिल्ली-नगरस्य परितः क्षेत्रात् च किञ्चित् अधिकं आसीत्, परन्तु तस्य मुख्यमन्त्री बायरामखानस्य मार्गदर्शनेन क्रमेण तस्य अधिकारः सुदृढः विस्तारितः च अभवत् अकबरः १५६० तमे वर्षे बायरामखानस्य निवृत्त्यर्थं बाध्यतां कृत्वा स्वयमेव शासनं कर्तुं आरब्धवान्-प्रथमं अद्यापि गृहप्रभावेण किन्तु शीघ्रमेव निरपेक्षराजत्वेन

साम्राज्यविस्तारः

अकबरः प्रथमं मालवा-नगरे आक्रमणं कृतवान्, यत् सामरिक-आर्थिक-महत्त्वपूर्णं राज्यं विन्ध्य-पर्वत-मार्गेण दक्कन-देशस्य (प्रायद्वीपीय-भारतस्य) पठारक्षेत्रं प्रति गन्तुं मार्गं आज्ञापयति स्म, यत्र समृद्धा कृषिभूमिः अस्ति १५६१ तमे वर्षे तस्य उपरि पतितम् ।
उबड़-खाबड़-पहाड़ी-राजपूताना-प्रदेशे निवसन्तः उत्साहपूर्वकं स्वतन्त्राः हिन्दुराजपूताः (योद्धा शासकवर्गः) प्रति अकबरः मेल-विजय-नीतिं स्वीकृतवान् क्रमशः मुस्लिमशासकाः राजपूतान् खतरनाकान् इति ज्ञातवन्तः, तथापि असहमतेन दुर्बलाः अभवन् । परन्तु १५६२ तमे वर्षे यदा अम्बरस्य (अधुना जयपुरस्य) राजा बिहारी मालः उत्तराधिकारविवादेन धमकीकृतः अकबरं स्वपुत्रीं विवाहार्थं प्रस्तावितवान् तदा अकबरः तत् प्रस्तावम् अङ्गीकृतवान् । राजा अकबरस्य आधिपत्यं स्वीकृतवान्, तस्य पुत्राः अकबरस्य सेवायां समृद्धाः अभवन् । अकबरः अन्येषां राजपूतप्रमुखानाम् प्रति अपि एतादृशीमेव सामन्तनीतिम् अनुसृत्य आसीत् । तेषां पैतृकप्रदेशान् धारयितुं अनुमतिः आसीत्, यद्यपि ते अकबरं सम्राट् इति स्वीकृत्य, करं दत्तवन्तः, आवश्यकतायां सैनिकानाम् आपूर्तिं कुर्वन्ति, तस्य सह विवाहसङ्घटनं च कुर्वन्ति स्म सम्राट्-सेवा तेषां पुत्राणां च कृते अपि उद्घाटिता आसीत्, या आर्थिकपुरस्कारं, सम्मानं च ददाति स्म ।

परन्तु ये स्वस्य आधिपत्यं न स्वीकुर्वन्ति स्म, तेषां प्रति अकबरः दयां न कृतवान् । यदा मेवार्-नगरे दीर्घकालं यावत् युद्धं कृत्वा अकबरः १५६८ तमे वर्षे चितोर-नगरस्य (अधुना चित्तौर्गढः) ऐतिहासिकं दुर्गं गृहीतवान् तदा तस्य निवासिनः नरसंहारं कृतवान् । मेवारः न अधीनः अभवत् अपि च चितोरस्य पतनेन अन्ये राजपूतराजाः १५७० तमे वर्षे अकबरं सम्राट् इति स्वीकृत्य तस्य सह विवाहसङ्घटनं कृतवन्तः यद्यपि १५८३ तमे वर्षे मारवाड़राज्यं स्थापितं

अकबरस्य सर्वकारस्य एकं उल्लेखनीयं वैशिष्ट्यं हिन्दुनां, विशेषतः राजपूतस्य च सहभागितायाः विस्तारः आसीत् । राजपूतराजकुमाराः मुगलसेवायां सेनापतित्वेन, प्रान्तीयराज्यपालत्वेन च सर्वोच्चपदवीं प्राप्तवन्तः । तीर्थयात्रिकाणां करं, सैन्यसेवायाः स्थाने अमुस्लिमैः देयकरं च समाप्तं कृत्वा अमुस्लिमानां विरुद्धं भेदभावः न्यूनीकृतः तथापि अकबरः स्वप्रशासने सर्वेषु स्तरेषु हिन्दुनां सहकार्यं प्राप्तुं पूर्वस्य कस्यापि मुस्लिमशासकस्य अपेक्षया दूरतरं सफलः आसीत् । तस्य प्रदेशानां अधिकविस्तारेण तेभ्यः नूतनाः अवसराः प्राप्ताः ।

१५७३ तमे वर्षे अकबरः गुजरातदेशं जित्वा पश्चिम एशिया-देशेन सह भारतस्य व्यापारे आधिपत्यं जनयन्तः अनेकानि बन्दरगाहानि युक्तं क्षेत्रं जित्वा ततः पूर्वदिशि बङ्गालं प्रति गतवान् । विशिष्टसंस्कृत्यायुक्तः समृद्धः देशः बङ्गालदेशः ग्रीष्मकालस्य मानसूनकाले सर्वदा जलप्लावनस्य योग्यस्य नद्यजालस्य कारणात् दिल्लीतः शासनं कर्तुं कठिनम् आसीत् तस्य अफगानशासकः स्वपितुः उदाहरणं अनुसृत्य मुगल-आधिपत्यं स्वीकुर्वितुं न अस्वीकृतवान्, सः १५७५ तमे वर्षे अधीनतां प्राप्तुं बाध्यः अभवत् ।यदा सः विद्रोहं कृत्वा १५७६ तमे वर्षे पराजितः मृतः च अभवत् तदा अकबरः बङ्गालदेशं विलीनवान्अकबरः स्वस्य शासनस्य अन्ते नूतनं विजयपरिक्रमं प्रारभत । १५८६ तमे वर्षे कश्मीरप्रदेशः, १५९१ तमे वर्षे सिन्धः, १५९५ तमे वर्षे कन्दहारः (अफगानिस्तानः) च वशीकृतः ।अधुना मुगलसैनिकाः विन्ध्यश्रेण्याः दक्षिणदिशि दक्कनप्रदेशे गतवन्तः १६०१ तमे वर्षे खाण्डेश, बेरार, अहमदनगरस्य भागः च अकबरस्य साम्राज्ये योजिताः आसन् । तस्य अन्तिमवर्षाणि सत्तायाः उत्सुकस्य पुत्रस्य राजकुमारस्य सलीमस्य (पश्चात् सम्राट् जहांगीरस्य) विद्रोहीव्यवहारेन व्याकुलाः आसन् ।

अकबर का प्रशासनिक सुधार

पूर्वाधुनिकराज्यानां लक्षणद्वयेन विघटनप्रवृत्त्या पूर्वभारतीयसर्वकाराः दुर्बलाः अभवन्-एकः सेनाः व्यक्तिगतसेनापतिनां निजीबलेषु विभक्ताः अपरः प्रान्तीयराज्यपालानाम् आनुवंशिकस्थानीयशासकाः भवन्ति इति। अकबरः तासां प्रवृत्तीनां विरुद्धं व्यापकसुधारं संस्थापितवान् यस्मिन् मौलिकपरिवर्तनद्वयं सम्मिलितम् । प्रथमं प्रत्येकं अधिकारी न्यूनातिन्यूनं सिद्धान्ततः सम्राट् इत्यनेन नियुक्तः पदोन्नतः च आसीत्, न तु तस्य समीपस्थस्य वरिष्ठस्य । द्वितीयं, खड्गस्य कलमस्य च कुलीनतायां पारम्परिकः भेदः निरस्तः अभवत् : नागरिकप्रशासकानाम् सैन्यपदे नियुक्ताः, अतः ते सेनापदाधिकारिणः इव सम्राट् इत्यस्य उपरि आश्रिताः अभवन्
तानि पदानि व्यवस्थितरूपेण १० जनानां सेनापतयः ५,००० जनानां सेनापतयः यावत् श्रेणीकृताः, उच्चतरपदवीः मुगलराजकुमारेभ्यः आवंटिताः अधिकारिणः सम्राट्-कोषात् नगदरूपेण वा, अधिकतया वा यस्मात् भूमिभ्यः राजस्वं संग्रहीतुं अर्हन्ति स्म, तेषां वेतनस्य राशिं धारयित्वा, शेषं कोषाय प्रेषयित्वा वा भुङ्क्ते स्म एतादृशाः भूमिः एकस्मात् अधिकारीणः अन्यतमं अधिकारीं प्रति बहुधा स्थानान्तरिताः इव दृश्यन्ते; यत् सम्राट्-आश्रयस्य अधिकारिणां वर्धनं कृतवान्, परन्तु येषां कृषकाणां सह तेषां सम्बन्धः क्षणिकः भवेत्, तेभ्यः यथाशक्ति निपीडयितुं अपि प्रेरितवान् स्यात् राजनैतिकदृष्ट्या अस्याः व्यवस्थायाः महत्तमं गुणं आसीत् यत् सम्राट् समर्थानाम्, महत्त्वाकांक्षिणां, प्रभावशालिनां च आकर्षकं करियरं प्रदातुं समर्थः अभवत् । तेन प्रकारेण अकबरः अनेकेषां राजपूतराजकुमाराणां निष्ठावान् सेवां कर्तुं समर्थः अभवत् ।

अकबरस्य सुधारणानां कृते केन्द्रीकृतवित्तीयव्यवस्थायाः आवश्यकता आसीत्, अतः प्रत्येकस्य प्रान्तीयराज्यपालस्य (सूबदारः, पश्चात् नवाबः इति उच्यते) पार्श्वे एकः नागरिकप्रशासकः (दीवानः, दिवानः वा) स्थापितः यः राजस्वसङ्ग्रहस्य निरीक्षणं करोति स्म, लेखाः सज्जीकरोति स्म, सम्राट् इत्यस्मै प्रत्यक्षतया प्रतिवेदनं ददाति स्म दुरुपयोगानाम् अग्रे रक्षणरूपेण अकबरः विद्यमानस्य वार्ताकारजालस्य पुनर्गठनं कृतवान्, येषां कर्तव्यं सम्राट् प्रति महत्त्वपूर्णघटनानां नियमितरूपेण प्रतिवेदनानि प्रेषयितुं आसीत् अकबरः कृषकाणां अत्यधिकमागधाभ्यः, राज्यस्य धनहानिभ्यः च रक्षितुं प्रयत्नरूपेण अधिककुशलं राजस्वमूल्यांकनं संग्रहणं च संस्थापितवान् इति दृश्यते। परन्तु एतादृशी कार्यक्षमता केवलं केन्द्रसर्वकारेण प्रत्यक्षप्रशासितक्षेत्रेषु एव प्रवर्तयितुं शक्यते स्म । तत् राजपूतादिसहायकशासकानाम् अधीनस्थानि भूमौ अपि च मुगलपदाधिकारिणां परिपालनाय नियुक्तानि भूमौ अपि बहिष्कृतानि आसन् ।

तथापि अकबरस्य सुधारणानां अभावेऽपि यात्रिकाणां विवरणानि सूचयन्ति यत् भारतीयकृषकाः दरिद्राः एव आसन् । आधिकारिक अभिजातवर्गः तु महतीं धनं भुङ्क्ते स्म; चित्रकाराणां, कविनां, संगीतकारानाम्, विद्वांसस्य च उदारसंरक्षणं दत्तं, विलास-उद्योगाः च प्रफुल्लिताः । अकबरः उच्चगुणवत्तायुक्तानां वस्त्राणां, आभूषणानाम् च उत्पादनार्थं राज्यकार्यशालासु अपि समर्थनं कृतवान् ।

व्यक्तित्वं मूल्याङ्कनं च

अकबरः एकं विलासपूर्णं तेजस्वी च न्यायालयं निर्वाहयति स्म यस्मिन् विस्तृताः समारोहाः अन्येभ्यः पुरुषेभ्यः तस्य दूरं बोधयन्ति स्म, यद्यपि सः न्यायालयवृत्तेभ्यः बहिः जनमतस्य संवर्धनार्थं सावधानः आसीत् सः प्रतिदिनं प्रातःकाले प्रदोषे जनानां द्रष्टव्यः, आदरणीयः च भवितुं मुक्तजालकस्य समीपे स्थितवान् । सः यथा जनानां अल्पानि उपहाराः स्वीकृत्य तस्य समीपं गन्तुं साहसं करोति तस्य शिकायतां श्रुतुं सज्जः इति ललितप्रकारेण विदेशीयपर्यवेक्षकाः टिप्पणीं कृतवन्तःशारीरिकरूपेण सः बलवान् आसीत्, अभियानेषु कष्टं सहितुं शक्नोति स्म ।

यद्यपि सः ५ पाद ७ इञ्च् (१७० से.मी.) अधिकः ऊर्ध्वः नासीत् इति भासते तथापि सः प्रबलव्यक्तित्वेन प्रेक्षकान् प्रभावितं कृतवान् । स्पष्टतया, यद्यपि सः निरक्षरः आसीत् तथापि तस्य मनः शक्तिशाली, मौलिकं च आसीत् । तस्य ख्रीष्टीयसिद्धान्तेषु पूर्वाग्रहहीनाः जिज्ञासाः तस्य न्यायालये आमन्त्रितान् जेसुइट्-मिशनरीन् भ्रमितवन्तः यत् सः धर्मान्तरणस्य विषये अस्ति इति चिन्तयन्ति स्म । सः स्वस्य न्यायालये मुस्लिमधर्मशास्त्रज्ञानाम् अनुनयम् अकरोत् यत् तेषां मध्ये विवादितेषु इस्लामिकन्यायस्य बिन्दुषु तं मध्यस्थरूपेण स्वीकुर्वन्तु । यद्यपि तत् समस्यानां विषये तस्य व्यवस्थितपद्धतेः अभिव्यक्तिः इत्यस्मात् किञ्चित् अधिकं दृश्यते तथापि रूढिवादीः आक्षिप्ताः अभवन् । मुस्लिम-हिन्दु-पार्सी-ईसाई-देशयोः मध्ये यत् धार्मिकविमर्शं प्रोत्साहयति स्म, तस्मात् सः अधिकं आक्षेपं दत्तवान् । ताः चर्चाः दरबारीनां लघुसमूहेन निरन्तरं कृताः ये अकबरेन सह रहस्यवादस्य रुचिं साझां कृतवन्तः । यद्यपि तेषां सिद्धान्ताःतथा च अनुष्ठानानि, दिव्यविश्वासः (दीन-ए-इलाही) इति नाम्ना प्रसिद्धाः, अकबरस्य कृते एव केन्द्रस्थानं नियुक्तवन्तः, तेषु विकासेषु राजनैतिकप्रेरणानि आरोपयितुं अतिसरलीकरणं भविष्यति

१५७० तमे वर्षे आरब्धं १५८६ तमे वर्षे परित्यक्तं च अकबरस्य राजधानी दिल्लीसमीपे फतेहपुरसीक्री इति सः आज्ञापयितुं शक्नोति इति संसाधनानाम् प्रमाणम् अस्ति । अस्य हिन्दु-मुस्लिम-वास्तुशैल्याः संयोजनं तादृशानां संस्कृतिनां सम्पर्कस्य प्रतीकं भवति, येषां प्रोत्साहनं सः अकरोत् । तथैव सः संस्कृतशास्त्रीयग्रन्थानां फारसीभाषायां अनुवादं आज्ञापयित्वा स्वदरबारीभ्यः सचित्रप्रतियाः दत्तवान् । जेसुइट्-धर्मस्य आनितानि यूरोपीय-चित्रम् अपि सः उत्साहेन प्राप्तवान्, तस्य चित्रकाराः च तस्य शासनकाले विकसितुं आरब्धायाः विशिष्टे मुगल-चित्रशैल्यां (भौतिक-जगतः सजीव-उपचारस्य लक्षणं) यथार्थवादस्य दृष्टिकोणस्य च यूरोपीय-प्रविधिं समावेशितवन्तः

अकबरस्य शासनकालः सांस्कृतिकसमागमस्य उत्तेजकप्रभावानाम् उदाहरणम् आसीत् । प्रायः भविष्यस्य सर्वकारस्य आदर्शरूपेण अपि चित्रितम् अस्ति-बलवन्तः, परोपकारी, सहिष्णुः, प्रबुद्धः च । प्रभावीभारतवत् भौगोलिकदृष्ट्या विशालं सामाजिकजटिलं च देशे सर्वकारः सामाजिकसमर्थनस्य विस्तृतपरिमाणं आग्रहयति। अकबरः तां आवश्यकतां अवगत्य तस्याः तृप्तिम् अकरोत् ।

अकबर

अकबर का महान साम्राज्य