"यः पतति, स एव शिक्षते।"

मानवजीवनं न सदैव विजयैः भूषितं, नापि यशस्य संपूर्णं। अस्माकं जीवनयात्रायाम् असफलताः अपि अनिवार्यं भागं भवन्ति। बहवः जनाः एकवारं विफलत्वं अनुभूय मनोबलं ह्रासयन्ति, आत्मविश्वासं लोपयन्ति च। किन्तु यः जनः असफलतां जीवनस्य शिक्षारूपेण स्वीकरोति, स एव भविष्यात् महत्त्वं प्राप्तुम् अर्हति।

** असफलतायाः यथार्थस्वरूपम्

असफलता न तु पराजयः, अपितु आत्मनि दृष्टिकोणस्य परिवर्तनम्। सेतुबन्धनस्य पूर्बं यथा विफल प्रयासाः दृश्यन्ते, तथैव जीवनम् अपि असफलतायाः द्वारादेव सफलतायाः पन्थाः आरभ्यते।

जैसे अग्निना सुवर्णं तप्यते, तथा असफलतायाः ज्वालायाम् तप्तः मानवः अधिकं दीप्तिमान् भवति।

** असफलतायाः कारणानि

• योजनायाः अभावः – लक्ष्यं विना श्रमः व्यर्थः। उचितं मार्गदर्शनं न स्यात् चेत्, असफलता स्वाभाविकी।

• आत्मविश्वासस्य न्यूनता – आत्मशङ्का एव विफलतायाः मूलम्।

• दृढसंकल्पस्य अभावः – लक्ष्ये स्थित्वा निरन्तरं कर्म न कुर्वतः जनस्य पतनं सम्भाव्यं।

• परिस्थितीनां प्रभावः – आर्थिकदशा, पारिवारिकदुःखानि च जनस्य गतिं विघ्नयन्ति।

• असफलतायाः महत्त्वम्

कथ्यते – "विना विफलतां कः अपि महान् न भवति।" महापुरुषाणां जीवनानि दृष्टव्यानि – अब्राहम लिङ्कन्, थोमस एडिसन, महात्मा गान्धी – एते सर्वे अपि असंख्यवारं विफलतां अनुभूय अन्ते इतिहासं निर्मितवन्तः।

एडिसनः उवाच – “अहं सहस्त्रपथान् ज्ञातवान् येन दीपं न ज्वालयितुं शक्यते।” एषा दृष्टिः एव असफलतायाः सत्वरूपं प्रकाशयति।

** असफलतायाः प्रति दृष्टिकोणः

• शिक्षायाः अवसरः – प्रत्येकं विफलत्वं किञ्चित् नवं शिक्षां दत्ते।

• स्वावलोकनं आवश्यकम् – आत्मनि दोषानां निरीक्षणं, विवेचनं च क्रियेत।

• नवसंकल्पस्य जन्म – “पुनः प्रारभे,” इति भावना प्रबलं करोति।

• धैर्यं च धृतिः – असफलतायां धैर्यधारणं एव पुरुषस्य बलेन तुल्यं भवति।

** विद्यार्थिनां कृते सन्देशः

युवावस्था विकल्पैः पूर्णा भवति – विफलतायाः भीतिः च तत्र विशेषतः दृश्यते। परीक्षायां, प्रतियोगितायां वा असफलतां प्राप्तवन्तः छात्राः आत्महत्या पर्यन्तं दुःखदं मार्गं स्वीकरोन्ति। एषा अवस्था शिक्षायाः, अभिप्रेरणायाः च अभावस्य फलम्।

अतः, छात्राः जानीयुः – असफलता अन्तं न दर्शयति, अपि तु नवायासस्य निमित्तं भवति।

** जीवने प्रेरणादायिनी उदाहरणानि

• डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल् कलामः – प्रारम्भे विफलतां अनुभवन्, किन्तु धैर्येण, साधनया च 'मिसाइल मैन्' इत्याख्यां प्राप्तवान्।

• महात्मा गान्धी – प्रथमं दक्षिण-अफ्रिकायां, तदनन्तरं भारतस्य स्वतंत्रतायां अपि अवरोधानां मध्ये चलितः।

• कल्पना चावला – भारतजाता, नासायां कार्यं कृत्वा अन्तरिक्षयात्रायां वीरमृत्युं प्राप्तवती।

एते सर्वे अस्मान् दर्शयन्ति – पतनं आवश्यकं, किन्तु पुनः उत्थानं अधिकं आवश्यकम्।

** उपसंहारः

"सप्ने यथार्थं न भवति, यावद् जागरणं न क्रियते।"
असफलतायाः अनुभवः जीवनं शिक्षयति, आत्मबलं वर्धयति, चिरस्थायीं सफलतां सृजति च। अतः वयं सर्वे असफलतां न पराभवः इति स्वीकरावः, अपितु नवप्रयत्नस्य आरम्भः इति मन्यावः।

यदा पतसि, तदा गण्यते न, किंतु पुनः कतिप्रयासेन उत्थातुं शक्नोषि वा – एष एव सत्यजीवनस्य मर्मः।

** सूत्रवाक्यम्

"असफलः सन् अपि यः न त्यजति प्रयत्नम्, स एव कदाचित् सफलः भवति।"

असफलता न अन्तः – आरम्भस्य संकेतः

"यत्र पतनं, तत्र पुनरुत्थानाय अवसरः"