आचार्य जगदीश चन्द्र बोस भारतीय वनस्पति उद्यान

आलेख

प्रलपतु

आचार्यजगदीशचन्द्रबोसः भारतीयवनस्पतिउद्यानं पूर्वं भारतीयवनस्पतिउद्यानम् तथा कलकत्तावनस्पतिउद्यानम् इति नाम्ना प्रसिद्धम्, कोलकातासमीपे हावड़ा-नगरस्य शिबपुर-नगरे स्थितं वनस्पति-उद्यानम् अस्ति । ते सामान्यतया कलकत्ता वनस्पति उद्यानम् इति प्रसिद्धाः सन्ति तथा च पूर्वं रॉयल वनस्पति उद्यान, कलकत्ता इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति । [३] उद्यानेषु दुर्लभाः वनस्पतयः विस्तृताः सन्ति, १०९ हेक्टेर् क्षेत्रे विस्तृतानां १२,००० तः अधिकानां नमूनानां कुलसङ्ग्रहः च दृश्यते । भारतसर्वकारस्य पर्यावरणवनमन्त्रालयस्य भारतस्य वनस्पतिसर्वक्षणस्य अन्तर्गतम् अस्ति ।
इतिहास

ईस्ट् इण्डिया कम्पनीयाः सेनापदाधिकारिणा कर्णेल रोबर्ट् काइड् इत्यनेन १७८७ तमे वर्षे मुख्यतया सागौन इत्यादीनां व्यावसायिकमूल्यानां नूतनानां वनस्पतीनां पहिचानस्य, व्यापाराय मसालानां वर्धनस्य च उद्देश्यं कृत्वा एतानि उद्यानानि स्थापितानि [4] गवर्नर्-जनरल् जॉन् मेक्फर्सन् इत्यस्मै उद्यानस्य स्थापनायै लिखितप्रस्तावे काइड् इत्यनेन उक्तं यत् एतत् "दुर्लभवनस्पतयः केवलं जिज्ञासायाः वस्तूनि इति संग्रहणस्य उद्देश्यं न, अपितु ग्रेट् ब्रिटेनस्य निवासिनः अपि च देशीयाः कृते लाभप्रदाः सिद्धाः भवितुम् अर्हन्ति, ये च अन्ततः राष्ट्रियव्यापारस्य विस्तारं प्रति प्रवृत्ताः भवितुम् अर्हन्ति riches."[5] भारते १८ शताब्द्यां तीव्रसामाजिक-आर्थिकसंकटानाम् अतिरिक्तं राजनैतिक-अशान्तिस्य परिणामेण सामूहिकदुर्भिक्षं भवति स्म । राबर्ट् काइड् इत्यस्य उद्यानप्रस्तावः खाद्यस्य अभावस्य समाप्त्यर्थं आर्थिकवृद्धिं च प्रवर्धयितुं कृषिराजस्वं वर्धयितुं इच्छायाः कारणेन प्रेरितः आसीत् [६] अपि च, ईस्ट् इण्डिया-कम्पनीयाः यात्राभ्यः प्राप्ताः ईस्ट् इन्डीज-देशात् विविधाः वनस्पतयः (मसालानि) वर्धयितुं रोबर्ट् काइड् इत्यस्य अभ्यस्तः आसीत् । ईस्ट् इण्डिया कम्पनीयाः निदेशकन्यायालयेन काइड् इत्यस्य महत्त्वाकांक्षायाः समर्थनं कृतम् यत् तस्य...आर्थिक लाभ। [५] यथा चायः अत्यन्तं द्रव्यरूपेण निर्मितः पादपः आसीत् यः यूरोपीय-अर्थव्यवस्थायाः कृते अपरिहार्यः आसीत् । भारतस्य देशीयाः चायवनस्पतयः सामूहिकमात्रायां उत्पादनं कर्तुं न शक्तवन्तः, येन चीनीयमालीनां, तेषां चायवनस्पतयः च अपहरणं जातम् । चीनीचायस्य प्रथमं कलकत्ता-उद्याने प्रत्यारोपितं, असम-ऊटी-देशयोः जनानां स्थानान्तरणं कर्तुं बाध्यं कृत्वा ऊटी-नीलगिरी-नगरयोः बृहत्तराणि चायवृक्षाणि स्थापितानि तदतिरिक्तं नोपाल् इत्यादीनि कैक्टि-पक्षिणः मेक्सिकोदेशात् आयाताः, उद्याने च वस्त्ररञ्जकानां उत्पादनार्थं स्थापिताः, एषः उद्योगः यस्मिन् स्पेनदेशस्य आधिपत्यं आसीत् । [६] २.

अस्य वनस्पति उद्यानस्य विषये जोसेफ् डाल्टन हूकरः कथयति यत् "अस्य महतीषु विजयेषु चीनदेशात् चाय-वनस्पतिः इति गण्यते ... हिमालय-असाम-देशयोः चाय-व्यापारस्य स्थापना प्रायः पूर्णतया कलकत्ता-सेहारनपुर-(सहारनपुर)-उद्यानयोः अधीक्षकाणां कार्यम् अस्ति।
वनस्पतिशास्त्रं शक्तिः च

ब्रिटिशभारते वनस्पतिविज्ञानस्य औपनिवेशिकशक्तिस्य च सङ्गमे कलकत्तावनस्पतिउद्यानस्य महती भूमिका आसीत् । वनस्पतिसंशोधनस्य, कृषिस्य च केन्द्रत्वेन वैज्ञानिकप्रगतेः आर्थिकविकासस्य च महत्त्वपूर्णं साधनं जातम् । परन्तु अस्य कार्याणि ब्रिटिश-ईस्ट् इण्डिया-कम्पन्योः राजनैतिक-आर्थिक-लक्ष्यैः सह निकटतया सम्बद्धानि आसन् । अस्मिन् खण्डे उद्यानस्य वैज्ञानिक-अनुसन्धानं औपनिवेशिक-विस्तारेण शासनेन च सह कथं सम्बद्धम् इति अन्वेषितम् अस्ति, यत्र १८ शताब्द्याः १९ शताब्द्याः अन्ते वनस्पतिशास्त्रस्य साम्राज्यशक्तेः च जटिलसम्बन्धः प्रकाशितः अस्ति

औपनिवेशिक वनस्पति संजाल

कलकत्ता-वनस्पति-उद्यानं सिङ्गापुर-वनस्पति-उद्यानं, सेण्ट्-विन्सेन्ट्, ग्रेनेडिन्स्-वनस्पति-उद्यानं च इत्यादीनां वैज्ञानिकसंस्थानां विशालजालस्य भागः आसीत् एतत् जालम् उद्यानानां मध्ये वनस्पतयः स्थानान्तरयति स्म, लिनेयन्-व्यवस्थायाः उपयोगेन वर्गीकरणं च करोति स्म । वैज्ञानिकसंशोधनस्य समर्थनं कृतवान्, औपनिवेशिकविस्तारे अपि अस्य उपयोगः अभवत् । [६] २.