भारतीयपरंपरायां मासानां विभागः षड् ऋत्वानां अनुसारं क्रियते — ग्रीष्मः, वर्षा, शरत्, हेमन्तः, शित, वसन्तश्च। प्रत्येकः ऋतुः द्वौ मासौ धारयति। यथा — ग्रीष्मः वैशाख-ज्यैष्ठौ, वर्षा: आषाढ-श्रावणौ, शरत्: भाद्र-आश्विनौ, हेमन्तः कार्तिक-अग्रहायणौ, शित पौष-माघौ, वसन्तः फाल्गुन-चैत्रौ। एषा व्यवस्था पुरातनकालस्य अनुभववशात् स्थापितासीत्।

किन्तु अद्यतनकाले वयं पश्यामः यत् एषा परंपरा यथावत् न प्रचलति। ग्रीष्मे यत्र तीव्रोष्णता पूर्वं जातासीत्, अद्य तत्र सहसा वर्षा अपि दृश्यते। वर्षाकाले आषाढे-श्रावणे अपि वर्षा न दृश्यते, अपितु आश्विनमासे वर्षा आगच्छति।

शिशिरे पौषे यत्र शीतलता भवितव्या, तत्र अपि उष्णता दृश्यते। वसन्तः कालः फाल्गुनादारभ्य गण्यते, किन्तु तस्मिन्नपि समये ग्रीष्मस्य तापः अनुभवते। एवं ऋतूर्णाम् असमयं परिवर्तनं दृश्यते।

एतस्य मूलकारणं जलवायुपरिवर्तनम् अस्ति। मानवेन निर्मिता वायुदूषणम्, वृक्षच्छेदनं, विश्व उष्णायण च — एतेषां कारणेन भूमेः तापमानं वर्धते। अस्य परिणामस्वरूपं ऋतूणाम् स्वाभाविकक्रमः विकृतो जाता।

ऋतूनां एषा विषमता केवलं प्रकृतौ न दृश्यते, अपि तु मानवानां जीवने अपि प्रभावं करोति। बङ्गालदेशे यः नवान्न, वसन्तोत्सवः, मकरसंक्रान्तिः इत्यादयः पर्वाणि ऋतुविशिष्टानि सन्ति। यदि ऋतवः समये न आगच्छन्ति, तर्हि एतेषां उत्सवेषां सौन्दर्यम् अपि नश्यति।

आधुनिकविज्ञानं अपि कथयति — अद्य ऋतूः दीर्घतमा भवन्ति, ग्रीष्मः चिरकालं स्थाप्यते, वर्षा वा शिशिरः विलम्बेन आगच्छति। एतेन कृषकाणां जीवनम् अपि प्रभावितं जाता। कदाचित् असमये वर्षा आगच्छति, अतो घटनाः नराणाम् जीवने जटिलतमं भवन्ति।

एतस्मिन् विषये स्थितौ मानवः स्वयमेव दायी अस्ति। यदि वयं पुनः प्रकृतिसंरक्षणं कुर्यामः, वृक्षारोपणं कुर्यामः, जलरक्षणं च कुर्यामः — तर्हि भविष्ये पुनः मासानां अनुकूलाः ऋतवः प्राप्तुं शक्यन्ते।

उपसंहारः
अस्मिन् आधुनिककाले ऋतवः मासैः सह यः विषमभावः दृश्यते, सः न केवलं क्यालेन्डारः दोषः , अपि तु प्रकृतेः जलवायु संकटस्य परिणामः। प्रकृतिसंरक्षणं कृत्वा एव वयं ऋतूः स्वाभाविकरूपेण अनुभवितुं शक्नुमः।

आधुनिक काले ऋतुणां मासैः सह बैषम्यता

प्राचीनः / आधुनिकः