"येन जीवितं सन्तोषयुक्तं च दीर्घायुष्मत् च भवति"

जीवनस्य अर्थः कः? अस्मिन प्रश्नः उत्तरं दातुं अनेकाः दर्शनोपदेशाः समुपस्थिताः सन्ति। तेषु इकिगाई इति जापानीदर्शनं विशेषम् आकर्षणीयं वर्तते। हेक्तर गार्सिया तथा फ्राँसेस्क मिराल्लेस इत्येताभ्यां संयुक्तरूपेण लिखितं पुस्तकं ‘Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life’ अस्माकं चिन्तनं परिवर्तयितुं समर्थं भवति। एषः ग्रन्थः जीवनस्य दीर्घता, स्वास्थ्यं, आनन्दं च प्राप्तुं जापानीजीवनपद्धतेः रहस्यानि उद्घाटयति।

** इकिगाई – शब्दस्य अर्थः

‘इकिगाई’ इति शब्दः द्वाभ्यां जापानीशब्दैः निर्मितः – ‘इकि’ (生き) = जीवितम्, तथा ‘गाई’ (甲斐) = कारणम्। अतः इकिगाई इत्यस्य अर्थः भवति – “जीवितस्य हेतुः”, “प्रत्यहं उत्तिष्ठतुं प्रेरणादायकं कारणम्” च। एषा अवधारणा जापानदेशस्य ओकिनावा नामकद्वीपे विशेषेण प्रचलिता अस्ति, यत्र जनाः दीर्घजीवनम् उपभवन्ति।

** पुस्तकस्य सारांशः

इदं पुस्तकं बहुषु अध्यायेषु विभक्तम् अस्ति। तत्र प्रथमं लेखकौ प्रकटयतः यत् दीर्घायुः केवलं भोजनस्य वा व्यायामस्य फलम् नास्ति, किन्तु मानसिकसन्तुलनस्य, सामाजिकसम्बन्धानां च योगेन सम्भवति। ते जापानस्य वृद्धजनैः सह साक्षात्कारं कुर्वन्ति, ये च १०० वर्षेभ्यः अपि अतीतानि जीवनानि अनुभवितवन्तः।

** मुख्यवाक्यानि पुस्तकस्य –

• तव इकिगाई जानातु।
• तं हर्षेण अनुयातु।
• विरामं विना क्रियायाम् स्थितिः भूयात्।
• स्नेहबन्धनानि रक्षतु।
• आत्मनः चित्तं सन्तुलितं भूयात्।

** चतुर्भुजसिद्धान्तः – कार्ये, प्रेम, दक्षता, आवश्यकता

∆ लेखकौ इकिगाईचिन्तनं चतुर्भुजस्वरूपेण वर्णयतः –

• यत् त्वं प्रेमसि।
• यत्र त्वं कुशलः।
• यत् जगतः आवश्यकता।
• यत् कृते त्वं धनं प्राप्नोषि।

यदा एतेषु चतुरसिद्धान्तेषु समत्वं स्यात्, तदा ‘इकिगाई’ प्रकटते। एषः दृष्टिकोणः न केवलं कर्मनिर्णयाय अपि तु आत्मविकासाय अपि उपयोगी भवति।

** मानसिकस्वास्थ्यस्य महत्त्वम्

पुस्तके उल्लिखितं यत् दीर्घजीवनस्य रहस्यम् न केवलं शारीरिकस्वास्थ्ये स्थितम्, किन्तु मानसिकशान्तौ अपि निहितम्। प्रतिदिनं लघुकृतीः कृत्वा, हास्यं, संगीतश्रवणं, मित्रैः सह समययापनं, साधनायाः अभ्यासः – एते सर्वे मानसिकशान्तिं वर्धयन्ति।

** ओकिनावायाः जनानां जीवनपद्धतिः

ओकिनावानिवासिनः सामान्यजनाः अपि अत्यन्तं प्रसन्नाः, सक्रियाः च सन्ति। ते न सेवानिवृत्ताः भवन्ति, कारणं यत् ते स्वकार्यं, स्वसङ्घं, स्वजीवनम् प्रति अनुरक्ताः सन्ति। तेषां ‘मोआइ’ इत्याख्यं समुदायम् अस्ति यः परस्परं साहाय्यं, स्नेहं, संगतिं च दत्ते।

** जीवनदर्शनस्य सन्देशाः

इकिगाई न केवलं दीर्घायुः विषये कथयति, किन्तु दीर्घकालपर्यन्तं आनन्देन, उत्कर्षेण जीवितुं शिक्षां दत्ते। एषः ग्रन्थः वदति यत्–

•आत्मनः उद्देश्यं शोधय।

•विरामं मा कुर्व।

•उत्साहेन कर्म कुरु।

•शरीरं, मनः च रक्ष।

•सदैव नवप्रेरणां स्वीकरोतु।

∆ आधुनिकजीवने इकिगाईस्य प्रयोजनम्

यत्र मानवाः प्रतिस्पर्धया, तानवेन, क्लेशेन च पीड्यन्ते, तत्र इकिगाई एकं शान्तिपथं दर्शयति। यदि कोऽपि स्वस्य इकिगाई जानाति, तर्हि सः अधिकं आत्मसन्तोषं, सन्तुलनं, सफलतां च अनुभवेत्। विद्यालयेषु, कार्यालयेषु च अपि एषः दृष्टिकोणः उपयोगी भवति।

** व्यक्तिगतं मननम्

मया इदं पुस्तकं पठित्वा ज्ञातं यत् जीवनम् न केवलं ध्येयप्राप्त्यर्थं अस्ति, किन्तु प्रत्यहं यथार्थतया, आनन्देन च जीवनं यापनं मुख्यं कार्यम्। आत्मनः शक्तिं, रुचिं, स्वप्रेमं च अनुशील्य इकिगाईलाभः साध्यते।

** उपसंहारः :

इकिगाई – एकं सरलं परं गूढं च दर्शनम् अस्ति। एषः जीवनस्य प्रति नवीनं दृष्टिकोणं दत्ते, यः न केवलं जापानदेशस्य परम्परायाम् अपितु समग्रमानवसमाजस्य हिताय उपयोगी भवितुम् अर्हति। अस्माकं भारतदेशेऽपि धर्मः, कर्मयोगः, संतोषः इत्यादीनि तत्वानि इकिगाईदर्शनेन मेलन्ति। अतः अस्माभिः अपि आत्मनः इकिगाई ज्ञातव्यः – यत् कारणात् अस्माभिः प्रतिदिनं हर्षेण जीवितुं शक्यते।

इकिगाई – जीवनस्य सार्थकत्वस्य अन्वेषणम्

"जापानीदर्शनस्य आलोकतः आयुः, आनन्दः च"