"भूमेः स्पर्शेन यः स्वर्णं करोति, स एव महात्मा।"

भारतीयसंस्कृतेः आदिकालात् एव कर्षकाणां स्थानं अतीव गौरवपूर्णं दृश्यते। "अन्नं हि प्राणिनां प्राणः" इति वाक्यं यथार्थरूपेण तेषां कृते उपयुक्तम्। ये जनाः प्रातःकाले सूर्येण सह उद्यन्ति, भूमौ श्रमं कुर्वन्ति, वर्षपर्यन्तं प्रकृतेः साहचर्येण जीवनं यापयन्ति, ते एव अन्नदातारः – देवानां सदृशाः च।

** कर्षकजीवनस्य यथार्थता

कर्षकाः दिनप्रति महतीं परिश्रान्तिं सहन्ते। वर्षा, तीव्रगर्मी, शीतकालः, तूफानः वा – कस्यापि समये अपि ते न विश्रामं कुर्वन्ति।
मृद्भूमिं कर्षन्ति, बीजानि निक्षिपन्ति, जलं सञ्चिन्वन्ति, कीटशमनं कुर्वन्ति च। कृषिः केवलं व्यवसायः न अस्ति, अपि तु एकं पूर्णजीवनं – संघर्षपूर्णं, धैर्यपूर्णं च।

** कर्षकस्य श्रमफलम् –सर्वजनानां पोषणम्

यदा गृहेषु अन्नं रसेन सेव्यमानं दृश्यते, तदा कश्चित् कर्षकः यादृशं दुःखं अनुभूय तत् अन्नं उत्पादितवान् – एषा स्मृतिः विरलायाः मनसः अपि न आगच्छति। सः जनः यः कदापि आत्मकृते न चिन्तयति, केवलं राष्ट्रं, समाजं च पालयति। सः एव खलु "अन्नदाता" इत्युच्यते।

** कर्षकः देवः इव
भारतीयग्रन्थेषु देवताः यः यजति, दानं करोति, सुखाय सर्वेषां जीवितं यापयति – तस्य स्वरूपम् ईश्वरतुल्यम् उच्यते। यदि अस्माकं अन्नं न स्याद्, चेत् अस्माकं शरीरं च न स्थिरं स्यात्।
एवमेव, कर्षकस्य महत्त्वं तादृशं – सः भोजनदाताऽस्ति, पोषणकर्ताऽपि, अतः सः न केवलं एकः कृषकः, अपितु देवसमः अस्ति।

** आधुनिकसमाजे कर्षकाणां स्थिति
दुःखेन ज्ञायते यत् अद्यतनसमाजे कर्षकाः बहुधा उपेक्षिताः भवन्ति। न्यूनं मल्यं प्राप्त्वा विक्रयं कुर्वन्ति, ऋणभारेण ग्रस्ताः भवन्ति, आत्महत्यां अपि कुर्वन्ति। एषा स्थितिः न केवलं अन्यायः, अपितु अस्माकं समस्तस्य मानवताया लज्जास्पदः पक्षः।

** जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावः

अनियमितवृष्टिः, अनावृष्टिः, अतिवृष्टिः – कृषिकार्यम् अतीव प्रभावितम्।

जलवायुपरिवर्तनं कृषकानाम् आयं च मनःस्वास्थ्यं च बाधयति।

** सरकारप्रयत्नाः तथा सुधाराय उपायाः
यद्यपि राज्येन अनेकाः योजनाः चालयन्ते – कृषिसब्सिडी, बीमायोजना, न्यूनतममूल्यम् च, तथापि तासां यथार्थलाभः सर्वेषां कृषकानां न भवति।
अतः –
• प्रौद्योगिकीं कृषौ योजनीयम्।

• प्रत्यक्षविपणनं कर्षकानाम् आयं वृद्ध्यर्थम् प्रोत्साहनं दातव्यम्।

• कर्षकस्य शिक्षां, आरोग्यं, वित्तीयसुरक्षां च सुनिश्चितं कर्तव्यम्।

** समाजस्य दायित्वम्

केवलं शासनं न, अपितु सामान्यजनस्य अपि दायित्वम् अस्ति – कर्षकानां महत्त्वं ज्ञातुम्, तेषां सम्मानं कर्तुम्, कृषिः अपि एकः गौरवशाली क्षेत्रः इति मन्यन्तु।
कर्षकः यदा गर्वं अनुभवति, तदा राष्ट्रं अपि गर्वं अनुभवति।

** काव्यमयदृष्ट्या – कर्षकस्य स्तुतिः

"भूमेः गात्रे लिप्तः स एव चन्दनः।
मृदायां निषण्णः स एव पर्वतः।
कर्षकः श्रमेण धरणीं शुचिं करोति।
तस्मै नमः – देवतासदृशाय तस्मै।"

** उपसंहारः
कर्षकाः अस्माकं राष्ट्रस्य आधारशिलाः सन्ति। तेषां विना जीवनं न सम्भवति। अतः, यथार्थेन वयं वदामः –
"कर्षकाः – अन्नदातारः, देवसमाः च।"
तेषां प्रति आदरं, कृतज्ञता च प्रतिदिनं प्रकाशितव्या। केवलं वाक्येन न, अपि तु कर्मणा – यतः ते एव जीवस्य आधारम्।

कर्षकः – यथार्थदेवः मर्त्यलोके

कर्षकः तु भारतीयसंस्कृतेः स्पन्दनमस्ति।