भूमिका:
भारतीयधर्मसंस्कृतेः एकं अद्वितीयं चिह्नं अस्ति कुम्भमेला। एषः हिन्दुधर्मावलम्बिनां मध्ये अत्यन्तं पवित्रं विशालं च धार्मिकसमागमः अस्ति, यः प्रतिवर्षद्वादशे काले चतुर्षु स्थानेषु आयोज्यते। अस्मिन मेलायां लक्षलक्षजनाः, साधवः, योगिनः, अघोरीजनाः च तीर्थयात्रायै आगच्छन्ति। अस्य मेलायाः मुख्योद्देशः अस्ति – आत्मशुद्धये मोक्षप्राप्तये च पवित्रे नद्याम् अवगाहनम्।

कुम्भमेलन इतिहासः:
‘कुम्भ’ इत्यस्य अर्थः घटः। पौराणिककथायां अनुसारं समुद्रमन्थनकाले देवदानवानां मध्ये अमृतकुम्भं विषये युद्धम् अभवत्। तदा अमृतस्य किञ्चित् भागः पृथिव्यां चतुर्षु स्थलेषु पतितः – हरिद्वारे (गङ्गायाम्), प्रयागे (गङ्गा-यमुना-सरस्वत्याः संगमे), उज्जयिन्यां (शिप्रायाम्), नासिके (गोदावरी)। एतेषु स्थलेषु कुम्भमेला आयोज्यते।

स्थानानि च कालः:
कुम्भमेलाः चतुर्षु स्थलेषु आयोज्यते –

1. हरिद्वारः (उत्तराखण्डे)

2. प्रयागराजः (उत्तरप्रदेशे)

3. उज्जयिनी (मध्यप्रदेशे)

4. नासिकः (महाराष्ट्रे)

प्रत्येकस्मिन् स्थले द्वादशवर्षेण एकवारं कुम्भमेला भवति। षड्वर्षेण अर्धकुम्भः, त्रैवर्षिके च ‘अर्धकुम्भः’ वा ‘पूर्णकुम्भः’ इत्युपवेलाः अपि आयोज्यन्ते। शतचतुष्षष्ट्यां वर्षेषु एकवारं महाकुम्भमेला आयोज्यते, यः केवलं प्रयागे भवति।

धार्मिकमहत्त्वम्:
हिन्दुधर्मे विश्वासः अस्ति यत् कुम्भमेलायां पवित्रनद्याम् स्नानं कृत्वा पापक्लेशात् मुच्यते, आत्मा विशुद्धं च भवति। एषः कालः साधूनां दीर्घतपसां सार्वजनिकप्रदर्शनस्य अवसरः अपि। अस्मिन मेलायां धर्मचर्चा, योगसाधना, कीर्तनम्, होमयज्ञाः च आयोज्यन्ते।

स्नानस्य महत्वम्:
कुम्भमेलनिमित्तं विशेषाः दिवसाः भवन्ति यत्र ‘शाहीस्नानम्’ इत्युच्यते। एतेषु दिवसेषु सहस्रशः जनाः स्नानं कुर्वन्ति। नागासाधूनां राजवत् शोभायात्रा च विशेषाकर्षणं भवति।

सांस्कृतिकं सामाजिकं च स्वरूपम्:
कुम्भमेला केवलं धार्मिककार्यक्रमः न, अपि तु सांस्कृतिकसामाजिकोत्सवः अपि। अनेके जनाः, भिन्नभाषाभाषिणः, भिन्नसंस्कृतिपरम्परायाः लोकेषु समागच्छन्ति। एषः महोत्सवः राष्ट्रैक्यं भ्रातृत्वभावं च दृढयति। लोककलाः, हस्तशिल्पकौशलम्, गीतनृत्याः च अत्र दृश्यन्ते।

व्यवस्था च आधुनिकता:
अधुनिककाले अस्य मेलायाः आयोजनम् एकं महद् प्रशासनिकं कार्यम्। कोट्याधिकजनानां उपस्थितिः – स्वास्थ्यसेवा, सुरक्षा, जलवितरणं, शौचालययोजना, यानवहनव्यवस्था इत्यादीनां सुयुक्तायोजनं आवश्यकं भवति। राज्यसर्वकारः, केन्द्रसर्वकारः, सेवा-संस्थाः च सम्यक् व्यवस्थां कुर्वन्ति।

पर्यटनं च वैश्विकं आकर्षणम्:
कुम्भमेलनिमित्तं विदेशेभ्यः अपि असंख्यः पर्यटकाः भारतं आगच्छन्ति। UNESCO संस्थया अस्मै “Intangible Cultural Heritage of Humanity” इति मान्यता दत्ता। अस्य महोत्सवस्य माध्यमेन भारतस्य अध्यात्मपरं सांस्कृतिकं च गौरवं विश्वे प्रचार्यते।

उपसंहारः:
कुम्भमेला केवलं धार्मिकपरम्परायाः अङ्गं न, अपि तु भारतीयजीवनस्य अध्यात्म, संस्कृति, एकता च अस्य मध्ये प्रतिबिम्बितं दृश्यते। एषः महोत्सवः अस्माकं परम्परायाः संरक्षणं करोति च नवपीढीनां आत्मबोधं जनयति।

कुम्भमेला

कुम्भमेला विषये निबन्धः