आमुख

प्रौद्योगिक्या जनानां कृते सर्वदा सुलभं कृतम् अस्ति। कृत्रिमबुद्धिः (AI) आधुनिकयुगे एकः समृद्धः प्रौद्योगिकी अस्ति या मानवजीवनस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु परिवर्तनं कृतवती अस्ति । शिक्षायां एआइ परिवर्तनकारीशक्तिरूपेण उद्भवति । यूनेस्को इत्यस्य अनुसारं एआइ एसडीजी 4 प्रति प्रगतिम् त्वरितुं क्षमता अस्ति।एतेन शिक्षाव्यवस्थायां गुणवत्तापूर्णशिक्षा, उन्नतसुलभता, अन्तरक्रियाशीलशिक्षणात् आरभ्य प्रभावीमूल्यांकनं, सक्रियशिक्षणपद्धतिः, कुशलप्रशासनं च यावत् अनेकाः सुधाराः सक्षमाः अभवन् एआइ इत्यनेन रचनात्मकसामग्रीनिर्माणं, शोधविधिः, कुशलं ट्यूशनव्यवस्था च प्रदातुं शैक्षिकलक्ष्याणां दृष्टिकोणानां च परिवर्तनं कृतम् अस्ति । एतेन जनानां कृते अङ्कीयशिक्षायाः समानप्रवेशः प्राप्यते, येन शिक्षायाः लोकतान्त्रिकीकरणस्य भावः सृज्यते । एआइ इत्यनेन स्वस्य विविधविशेषताभिः अस्माकं पारम्परिककक्षायाः परिवर्तनं कृतम्, येन ते अन्तरक्रियाशीलशिक्षणस्य केन्द्राणि अभवन् । एतेन छात्राणां कृते ChatGPT (एकः जननात्मकः कृत्रिमबुद्धिः Chabot) इत्यादीनां साधनानां माध्यमेन वर्धितं शैक्षणिकसमर्थनं प्रदातुं शिक्षणपरिणामेषु प्रभावः कृतः अस्ति

एआधारितशिक्षाव्यवस्थाः शिक्षायां विविधतां समावेशकारकान् च वर्धयन्ति । यद्यपि एतेन देशस्य शिक्षाव्यवस्थायां सुधारस्य सम्भावना वर्तते तथापि एतेन केचन आव्हानाः अपि सन्ति । एतत् डिजिटलविभाजनस्य, सृजनशीलतायाः, समीक्षात्मकचिन्तनस्य, साहित्यचोरीविषये च चिन्ताम् उत्थापयति । विश्वस्य देशाः एआइ इत्यस्य अधिकानि विशेषतानि स्वशिक्षाव्यवस्थासु एकीकृत्य ध्यानं दातुं आरब्धाः सन्ति । अस्मिन् क्षेत्रे निवेशः वर्धितः अस्ति । २०२२ तमे वर्षे पूर्वमेव ३० बहु-कोटि-डॉलर्-वित्तपोषिताः एआइ-इन्-एजुकेशन-निगमाः आसन्; केचन विश्लेषकाः शिक्षाविपण्ये एआइ इत्यस्य मूल्यं पञ्चवर्षेभ्यः न्यूनेन समये २० अरब डॉलरात् अधिकं भविष्यति इति अपेक्षां कुर्वन्ति ।

कृत्रिम बुद्धिः अर्थ एवं लक्षण

स्टैन्फोर्ड-नगरस्य प्राध्यापकः जॉन् मेकार्टी कृत्रिमबुद्धेः परिभाषां करोति यत् "बुद्धिमान् यन्त्राणां निर्माणस्य विज्ञानं अभियांत्रिकी च" इति । एषा सङ्गणकशास्त्रस्य एकः शाखा अस्ति यस्य उद्देश्यं सामान्यतया मानवबुद्धेः आवश्यकतां जनयितुं समर्थाः यन्त्राणि निर्मातुं भवति । एतेषु कार्येषु यन्त्रशिक्षणं, प्राकृतिकभाषाबोधः, प्रतिमानपरिचयः, समस्यानिराकरणं, निर्णयनिर्माणं च अन्तर्भवति । अस्य विशेषतासु अनुकूलनक्षमता, स्वचालनम्, चित्रपरिचयः प्रसंस्करणं च, चैट्बोट् इत्यादयः सन्ति ।एतत् संवर्धितवास्तविकता (AR) तथा आभासीयवास्तविकता (VR) इत्यनेन सह अपि सम्बद्धम् अस्ति अस्माकं जीवने अस्य भूमिका घातीयरूपेण वर्धिता यतः अस्माकं दैनन्दिनकार्यक्रमे क्रियाकलापानाम् प्रभावं कर्तुं आरब्धा अस्ति ।

पारम्परिकशिक्षायाः एक झलकम्

पारम्परिकशिक्षाव्यवस्थासु सीमितव्यक्तिकरणं सीमितप्रौद्योगिकीप्रवेशः च भवति । छात्राः पाठ्यपुस्तकानां मुद्रितसामग्रीणां च उपरि अवलम्बन्ते, शिक्षकाः च विशिष्टपाठ्यक्रमानाम् अनुसरणं कुर्वन्ति। अध्यापनशैली शिक्षककेन्द्रिता, पुरातनशिक्षणपद्धत्या पूर्णतया निर्देशिता च अस्ति। कक्षाः छात्राणां शारीरिकरूपेण सहजतां प्राप्तुं निर्मिताः सन्ति। शिक्षकाः छात्राणां प्रदर्शनस्य आधारेण तेषां मूल्याङ्कनं मूल्याङ्कनं च कुर्वन्ति। अपि च शिक्षकाः काश्चन प्रशासनिकभूमिकाः अपि कर्तुं अर्हन्ति।

अवसर

एआइ शैक्षिक अवसरान् वर्धयितुं, शैक्षिकलक्ष्यं प्राप्तुं, शिक्षकान् छात्रान् च सशक्तं कर्तुं च क्षमता अस्ति। अस्य आगमनेन शैक्षिकसुधारस्य छात्रसुविधायाः च बहवः अवसराः प्राप्ताः ।

अन्तरक्रियाशीलशिक्षणस्य एकः मार्गः

एआइ अन्तरक्रियाशीलशिक्षणद्वारा शिक्षाव्यवस्थायां क्रान्तिं कर्तुं शक्नोति। पारम्परिककक्षायाः विपरीतम् एआधारितकक्षायाः छात्राः अधिकं नियोजिताः कल्पनाशीलाः च भवन्ति । एआइ इत्यनेन छात्राः एआइ-जनितप्रतिमानां, डिजिटलदृश्यानां, कथाकथनस्य च माध्यमेन सहजतया विषयान् अवगन्तुं समर्थाः भवन्ति । अपि च, व्याख्यानानि अधिकं अन्तरक्रियाशीलं कर्तुं एआइ-उपकरणाः सहायकाः भवन्ति । यथा, Canvas तथा Gamma इति AI-उपकरणं यस्य उपयोगः व्याख्यानानां वा असाइनमेण्ट्-कृते AI-जनितं PowerPoint (PPT) निर्मातुं भवति । तदतिरिक्तं एआइ गेमिफिकेशन मञ्चेषु छात्रान् शिक्षकान् च तेषां बहुपक्षीयकौशलवर्धनार्थं संलग्नं कर्तुं क्षमता वर्तते।

अङ्कीयसमानतायाः प्रचारः

शिक्षायां डिजिटलसमानतां वर्धयितुं एआइ एकं शक्तिशाली साधनम् अस्ति। सामाजिकसांस्कृतिकभेदानाम् अपेक्षां विना सर्वेभ्यः समानशैक्षिकावकाशान् प्रदातुं शिक्षायाः लोकतान्त्रिकीकरणस्य भावः उद्दीपयति । छात्राणां कृते एआइ-जनित-उपकरणैः प्रदत्तस्य ज्ञानस्य समान-प्रवेशः भवितुम् अर्हति । अपि च एआधारितं दूरस्थं मिश्रितं च शिक्षणं छात्रान् आभासीरूपेण शिक्षणं कर्तुं समर्थयति। एतत् शिक्षकाणां सांस्कृतिकरूपेण विविधपाठ्यक्रमनिर्माणे सहायकं भवति, अङ्कीयसाक्षरतायाः प्रचारं करोति ।
व्यक्तिगत शिक्षण
वयं विविधजगति जीवामः यत्र जनानां अद्वितीयाः आवश्यकताः, शिक्षणक्षमता च सन्ति। व्यक्तिगतशिक्षणस्य कृते एआइ एकं शक्तिशाली साधनम् अस्ति। अनुकूलितशिक्षणमार्गान् प्रदातुं छात्राणां लाभाय भवति। एषः व्यक्तिगतः उपायः तेषां शिक्षणगत्या अनुकूलतां प्राप्तुं समर्थयति । एआइ-उपकरणानाम् साहाय्येन छात्राणां कृते २४/७ शिक्षणस्य प्रवेशः भवितुम् अर्हति । सामग्रीविकासः डिजाइनः च

एआइ शिक्षाविदां सामग्रीनिर्माणे डिजाइनं च कर्तुं साहाय्यं करोति । एआइ पाठ-जनन-उपकरणाः आकर्षक-सामग्री-निर्माणं कुर्वन्ति । एतेषां साधनानां उपयोगेन ते अध्ययनयोजनानि, पाठाः, प्रस्तुतिः, कार्यनिर्देशाः, शिक्षणलक्ष्याणि च परिकल्पयितुं शक्नुवन्ति । एआइ छात्राणां गद्यस्य काव्यस्य च लेखनार्थं सामग्रीनिर्माणे सहायतां कर्तुं शक्नोति। अपि च, उपयोक्तारं नूतनान् विचारान्, विषयान्, शीर्षकान्, उपशीर्षकान्, उदाहरणानि, तुलनात्मकविश्लेषणं च लिखितुं सूचयितुं शक्नोति ।

आवश्यकं पाठ्यक्रमं विकसितुं शिक्षकान् अपि सुचयितुं शक्नोति। GPT इत्यस्मात् कतिपयेषु प्रतिक्रियासु उपयोक्तारः सहजतया पाठ्यक्रमविशेषस्य पाठ्यक्रमयोजनां प्राप्तुं शक्नुवन्ति । फलतः शिक्षकाः अध्यापनार्थं अधिकं समयं विनियोक्तुं शक्नुवन्ति। प्रभावीरूपेण शैक्षणिकसंशोधनम्।

एआइ-उपकरणाः शोधकर्तृभ्यः उत्पादकफलं प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । शोधं कुर्वन् सामान्यतया शोधकर्त्ता दत्तांशसङ्ग्रहणं, साहित्यसमीक्षां पठनं, सूचनानां आयोजनं च कर्तुं दिवसान् मासान् वा अपि यापयति । एआइ इत्यस्य आगमनेन एकस्य शोधकर्तुः कृते एषा यात्रा सुचारुः अभवत् । एआइ-उपकरणैः सह शोधकः निमेषेषु अनेकसाहित्यसमीक्षां, दत्तांशसमूहान् च गन्तुं शक्नोति । एआइ गुप्तसंशोधनस्य अन्तरालस्य पहिचाने सहायतां कर्तुं शक्नोति तथा च अन्तरालस्य पूरणार्थं प्रभावी समाधानस्य अनुशंसा कर्तुं शक्नोति। अपि च, एआइ अनुवादसाधनं शोधकर्तुः मूलभाषायाः अतिरिक्तं अन्यभाषायां लिखितां शोधसामग्रीणां अवगमने सहायकं भवितुम् अर्हति ।

विविधतां समावेशं च प्रवर्तयन्

एआधारितशिक्षाव्यवस्थाः विविधतां समावेशं च प्रवर्धयन्ति । विविधछात्राणां कृते दूरस्थशिक्षणं मिश्रितं च शिक्षणं प्रदातुं शिक्षायाः उपलब्धिः वर्धिता अस्ति । एतत् वास्तविकसमयानुवादं प्रदातुं, श्रवणदृश्यसाधनं प्रदातुं, विशेषक्षमतायुक्तानां छात्राणां सुविधां दत्त्वा समावेशी कक्षाः निर्माति। एतेन ते छात्राः विषयान् अवगन्तुं, अवगन्तुं, विश्लेषितुं च समर्थाः भवन्ति । एआइ भाषासमर्थनसाधनं भाषाबाधानां सामना कुर्वतां छात्राणां सहायं करोति। एआइ-सञ्चालितकक्षासु विशेषबालानां कृते पाठ-भाषणं, वाक्-परिचयः, अथवा विकलाङ्गबालानां कृते अनुकूलित-अन्तरफलकानि इत्यादीनि अनुकूल-प्रौद्योगिकीनि प्रदातुं शक्यन्ते अपि च, एआइ शिक्षाविदां एकतां समावेशं च व्यक्तुं सांस्कृतिकरूपेण विविधपाठ्यक्रमानाम् समावेशं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

मूल्याङ्कनार्थं साधनम्

एआइ शिक्षकानां मूल्याङ्कने अपि साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। प्रश्नस्य निर्माणं, परीक्षायाः ग्रेडिंग्, प्रतिवेदनप्रबन्धनं, मूल्याङ्कनं, तुलनात्मकविश्लेषणं च इत्यादीनि कार्याणि सम्भालितुं शक्नोति । अस्य उपयोगः स्वरूपात्मकप्रतिक्रियायै, छात्राणां ज्ञानान्तरेषु, शिक्षणरणनीतिषु च कार्यं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते । मूल्याङ्कनं स्वचालितं कृत्वा शिक्षकाः अन्येषां शिक्षणक्रियाकलापानाम् कृते समयं मुक्तं कर्तुं शक्नुवन्ति।

एआइ-आधारितशिक्षणविधयः

एआइ शिक्षणपद्धतिषु अपि सुधारं आनेतुं शक्नोति। आँकडा-सञ्चालित-दृष्टिकोणाः पारम्परिक-शैक्षिक-प्रतिमानानाम् परिवर्तनं कर्तुं शक्नुवन्ति, येन अनुकूल-शिक्षणं सक्षमं भवति । एआइ शिक्षकान् अन्तरक्रियाशीलशिक्षणार्थं नूतनानि नवीनपद्धतीनि ज्ञातुं प्रोत्साहयति। यथा, शिक्षकाः एआइ-जनितपाठस्य, श्रव्य-दृश्यस्य इत्यादीनां उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति, येन छात्राः सहजतया विषयान् अवगन्तुं शक्नुवन्ति। भूयस्,

आव्हानं भवति

यद्यपि एआइ शिक्षासुधारस्य शक्तिशाली साधनं भवितुम् अर्हति तथापि शिक्षाव्यवस्थायां काश्चन आव्हानाः आनेतुं शक्यन्ते।

सृजनशीलतां प्रभावितं कुर्वन्

छात्राणां जीवने एआइ-प्रौद्योगिक्याः वर्धमानः प्रवेशः तेषां सृजनशीलतां प्रभावितं कर्तुं शक्नोति। सम्प्रति गद्य-काव्य-लेखनार्थं एआइ-उपकरणानाम् उपयोगः भवति । एआइ निमेषमात्रेण रोचकं काव्यं सौन्दर्यकाव्यं वा लिखितुं शक्नोति। एकः एव एआइ प्रॉम्प्ट् भवतः कृते रोचककथां लिखितुं शक्नोति। परन्तु एतत् छात्राणां कल्पनाशक्तिं हानिकारकं भवितुम् अर्हति । ते स्वस्य सृजनात्मकविचारानाम् अपेक्षया GPT इत्यस्य उपरि अधिकं अवलम्बन्ते।

प्रसिद्धः लेखकः युवल नूह हररी इत्यस्य मतं यत् मनुष्याणां कृत्रिमबुद्धेः अतिनिर्भरतायाः कारणात् तेषां स्वचिन्तनक्षमतायां शङ्का भवति यदि कृत्रिमबुद्धेः आश्रयः निरन्तरं वर्धते तर्हि छात्राः कृत्रिमबुद्धेः पूर्णक्षमताम् अन्वेष्टुं न शक्नुवन्ति। एतेन तेषां संज्ञानात्मककौशलविकासः सीमितः भविष्यति ।

मिथ्या सूचना प्रसारण

कृत्रिमबुद्धियुगे सत्यानृतयोः भेदः दुष्करः जातः । चैट्बोट्-इको-कक्षयोः उदयेन सत्या-असत्य-सूचनायोः रेखाः धुन्धलाः अभवन्, येन छात्राः दुर्बलाः अभवन् । एतेन पूर्वाग्रहं जनयित्वा छात्राणां ज्ञानं प्रभावितं कर्तुं शक्यते। यथा, मध्यविद्यालयस्य छात्रः कृत्रिमबुद्धिसाधनैः उत्पन्नसूचनाः सूचनां न स्वीकृत्य सहजतया विश्वासं कर्तुं शक्नोति ।

साहित्यचोरीयाः उदयः

एआइ जननेटिव् टूल्स् इत्यनेन विभिन्नविषयाणां सामग्रीं प्रदातुं छात्राणां प्रभावः कृतः अस्ति। एते साधनानि समानसामग्रीम्, पुनरावर्तनीयानि च प्रतिमानाः जनयन्ति । छात्राः स्वस्य कार्यनिर्देशं पूर्णं कर्तुं जीपीटी-सहायतां गृह्णन्ति। एतेन साहित्यचोरीयाः घटना वर्धते यतः नाजुकशिक्षाव्यवस्था विशेषतया ChatGPT तथा AI इत्येतयोः हानिकारकप्रभावेभ्यः प्रवणः अस्ति।

कृत्रिमबुद्धेः मानवबुद्धेः च सुकुमारं सन्तुलनं कृत्वा

कृत्रिमबुद्धेः उद्भवः । मानवबुद्ध्या अहङ्कारविषये चिन्ता उत्पन्ना अस्ति। कृत्रिमबुद्धेः मानवबुद्धेः च सुकुमारं सन्तुलनं कर्तुं कठिनं कार्यम् अस्ति । प्रौद्योगिक्याः अतिनिर्भरतायाः कारणेन जनाः एतादृशं स्तरं प्राप्तवन्तः यत्र ते स्वविकल्पानां, निर्णयानां, लक्ष्याणां च कृते कृत्रिमबुद्धिसाधनं प्राधान्येन पश्यन्ति । तेषां मानवबुद्धेः उपयोगः सरलप्रश्नेषु, विकल्पेषु च सीमितः अस्ति । वस्तुतः तेषां संतुलनं स्थापयितुं आवश्यकता वर्तते यतोहि कृत्रिमबुद्धेः अतिनिर्भरतायाः कारणेन तेषां मानसिकस्वास्थ्यस्य उपरि महत् प्रभावः भविष्यति ।

अङ्कीयविभाजनं वित्तीयबाधा च

देशानाम् मध्ये वर्धमानः अङ्कीयविभाजनः शिक्षाव्यवस्थानां कृते अन्यत् आव्हानं वर्तते । ए.आइ. अपि च, आर्थिकबाधाः देशान् शैक्षिकसंस्थासु एआइ-प्रौद्योगिकीम् कार्यान्वितुं, परिपालयितुं च निरुत्साहं करिष्यन्ति।

आव्हानानां सामना कर्तुं एकः उपायः

कृत्रिमबुद्धिः मनुष्याणां कृते वरदानं भवितुम् अर्हति यदि तस्याः उत्तरदायित्वपूर्वकं उपयोगः भवति । शिक्षाव्यवस्थायां तस्य समावेशं कुर्वन् नीतिविचाराः अवश्यमेव मनसि स्थापनीयाः । बालकानां मीडियासाक्षरतायाः आवश्यकता वर्तते येन ते भ्रामकसूचनाभिः सह व्यवहारं कर्तुं शक्नुवन्ति। अपि च बालकान् कृत्रिमबुद्धेः मानवबुद्धेः च सन्तुलनार्थं युक्तयः शिक्षितव्याः । शिक्षकाणां छात्राणां समीक्षात्मकचिन्तनं वर्धयितुं ध्यानं दातव्यम्। अपि च, कृत्रिमबुद्धेः पूर्णक्षमतायाः शोषणार्थं शिक्षायां कृत्रिमबुद्धेः भूमिकां नियमितं कर्तुं अधिकारिभिः विचारणीयम्।

निगमन

संक्षेपेण एआइ-प्रौद्योगिकी शिक्षासुधारार्थं अत्यावश्यकं साधनं भवितुम् अर्हति । अस्य शिक्षणस्य उद्देश्यं, पाठ्यक्रमस्य परिकल्पना, शिक्षणपद्धतिः, मूल्याङ्कनं च सम्बद्धाः बहुविधाः लाभाः सन्ति । यद्यपि शैक्षणिकसंस्थासु अस्य उपयोगस्य विषये काश्चन चिन्ताः सन्ति तथापि उत्तरदायित्वपूर्वकं प्रयोगः करणीयः चेत् वरदानं भवितुम् अर्हति । यदि एआइ नियमाः अक्षुण्णाः सन्ति तथा च नैतिकविचाराः मनसि स्थापिताः सन्ति तर्हि एआइ सम्भाव्यतया शिक्षाव्यवस्थायां सुधारं कर्तुं, छात्रान् सशक्तं कर्तुं, शिक्षाव्यवस्थायां निरन्तरसमस्यानां समाधानं कर्तुं च शक्नोति।

कृत्रिमबुद्धिः शिक्षणं च : अवसराः चुनौतीः च

एआई तस्य शक्तिः