प्रस्तावना
कोरोनावायरस्-व्याधेः, या COVID-19 इति प्रसिद्धा, प्रादुर्भावः आधुनिकइतिहासे एकं महत्त्वपूर्णं वैश्विकं संकटम् आसीत्। एषा व्याधिः प्रथमवारं चीनदेशस्य हूबै-प्रदेशे वुहान्-नगर्यां दिसम्बर् २०१९ मासे दृष्टा। सा SARS-CoV-2 इत्याख्येन नूतनवर्णकविषाणुना जनिता आसीत्, यः पूर्वं मानवेभ्यः न दृष्टः आसीत्। अस्य विषाणोः तीव्रप्रसारणशक्त्या च मनुष्येषु प्रतिरोधक्षमत्वाभावात्, एषा महामारी सम्पूर्णजगति शीघ्रतया व्याप्तवती।

विश्वस्वास्थ्यसंस्थया (WHO) मार्च् २०२० मासे एषा व्याधिः "वैश्विकमहामारी" इति घोषिताभूत्। रोगस्य तीव्रगंभीरभावेन राष्ट्राणि एकस्मिन्नि क्षणे सन्नद्धानि अभवन्। विमानपत्तनानि, सीमाः, विद्यालयाः, विश्वविद्यालयाः, व्यावसायिकस्थलानि अपि पूर्णतया रुद्धानि। लोकाः गृहेषु स्थगिताः, कार्यक्षेत्राणि गृहैः एव संचालितानि। एतेषां यथोचितं प्रभावं न केवलं आरोग्ये, अपि तु आर्थिके, सामाजिके, शैक्षिके च क्षेत्रे द्रष्टुं शक्यते।

अस्पतालयाः रोगिभिः पूर्णाः, शय्याः, आक्सीजनः, वायुवेगनियन्त्रकाः (Ventilators), सुरक्षासामग्री च अत्यल्पाः। चिकित्सकाः, परिचारिकाः च सर्वे अग्रपङ्क्तौ स्थिताः रहित्वा महान् संघर्षं कृतवन्तः। अनेकेषां जीवितानि रक्षितानि, किन्तु बहवः अपि प्राणान् हृतवन्तः।

विश्वे आर्थिकव्यवस्था अपि मन्दगत्यां प्राप्ता। बहूनां व्यक्तीनां रोजगारः नष्टः, लघुउद्योगाः समूलं विनष्टाः, बहवः देशाः ऋणभारम् अनुभवन्। शालाः, पाठशालाः च अनायासेन अन्तर्जालमाध्यमेन शिक्षायाः परिवर्तनं कृतवन्तः, परन्तु अस्य परिणामः गभीरः जातः। विशेषतः दरिद्रदेशेषु बालकाः शिक्षायाः अवसरं न प्राप्नुवन्।

भारतम् अपि अस्य महामारीस्य प्रभावं तीव्रतया अनुभूतवती। विशालजनसंख्या, आर्थिकविविधता च अस्य भारतस्य अद्वितीयं अनुभवम् अकरोत्। लॉकडाउनस्य तात्कालिकघोषणा, प्रवासीश्रमिकानां कष्टम्, २०२१ तमे वर्षे डेल्टा-प्रकारस्य तीव्रव्याप्तिः च भारतस्य इतिहासे एकं दुःखदं अध्यायं रचयामास। तथापि, भारतस्य उत्तरदायित्वेन शासनं, चिकित्सायोग्यव्यवस्था, स्वयंसेवकाः, वैद्यकप्रवर्तनानि च साहसपूर्वकं कर्तव्यम् अपालयन्।

अयं प्रकल्पः विश्वव्यापिनः कोविड्-१९ महामारीस्य प्रभावं तथा भारतदेशे विशेषेण जातानि परिणामानि समीक्षिष्यति। आरोग्यं, अर्थव्यवस्था, शिक्षा, पर्यावरणम्, सामाजिकजीवनं च इत्येतेषु प्रमुखेषु क्षेत्रेषु विस्तृतया चर्चा करिष्यते, यत् अस्मान् भविष्ये सज्जाः कर्तुं शिक्षां ददाति

१. कोविड्-१९ विषाणोः उद्भवः

कोविड्-१९ इत्यस्य विषाणोः प्रथमं सन् २०१९ तमे वर्षे चीनदेशस्य वूहान्नगरे प्रादुर्भावः अभवत्। अस्य विषाणोः नाम "सार्स्-कोविड्-२" (SARS-CoV-2) इत्यस्ति, यः एकः नोवेल् कोरोनाविषाणुः अस्ति। एषः विषाणुः प्रारम्भे जीवजन्तुषु विशेषतः वट्-बॅट् (Bat) जातीयजीवेषु विद्यमानः इति अनुमानः कृतः। मानवेषु संक्रमणं मांसबजारात्, विशेषतः सी-फ़ूड् मार्केट् इत्यस्मात् स्थानात् अभवत् इति अभिप्रायः अस्ति।

२. विषाणोः प्रसारणपद्धतिः

कोविड्-१९ विषाणुः मुख्यतः श्वासमार्गेण प्रसरति। संक्रमितस्य व्यक्तेः मुखात्, नासिकात् वा निष्कासिते जलकणद्वारा (Droplets) अन्येषां गात्रे पतित्वा संक्रमणं जनयति। स्पर्शेण, अथवा संक्रमणयुक्तवस्तूनां सम्पर्केण अपि अस्य प्रसारणं सञ्जायते। अयं विषाणुः अत्यन्तवेगेन प्रसारं करोति, येन कारणेन सम्पूर्णसंसारे महती आपदा उत्पन्ना।

३. वैश्विकप्रभावः

कोविड्-१९ विषाणुः सम्पूर्णं जगत् अत्यन्तं प्रभावितं कृतवान्। मार्च् ११, २०२० दिनाङ्के विश्वस्वास्थ्यसंस्थया (WHO) अस्य महामारीरूपेण घोषणं कृतम्। अस्य महामारीनिवारणाय बहूनि राष्ट्राणि सम्पूर्णतया "लॉकडाउन्" अवस्थां योजितवंतः। यात्रायाः प्रतिबन्धः, विद्यालयानां तथा विश्वविद्यालयानां बन्दः, कार्मिकानां गृहे स्थापनम्, च सामाजिकार्थिकजीवनस्य ठप्पत्वं अपि दृश्यते।

४. आरोग्यपरिणामाः

कोविड्-१९ विषाणोः कारणेन अनन्तानां जनानां प्राणहानिः अभवत्। विशेषतः वृद्धजनाः, दीर्घकालीनरोगपीडिताः (e.g. मधुमेह, उच्चरक्तचापः, अस्थमा) जनाः अधिकं प्रभाविताः। अस्य विषाणोः प्रमुखलक्षणानि - ज्वरः, श्वासकष्टम्, कण्ठशूलः, स्वादबोधनस्य तथा गन्धानुभवस्य अभावः इत्यादीनि।

५. चिकित्सा, टीकाकरणं च

कोविड्-१९ विषाणोः निवारणाय आरम्भे न कोऽपि विशेषौषधं विद्यमानं आसीत्। केवलं लक्षणवशं चिकित्सा कृतवती। किन्तु अनन्तरं विभिन्नैः संस्थाभिः टीकाः (Vaccines) निर्मिताः। Pfizer-BioNTech, Moderna, Covaxin, Covishield इत्यादयः टीकाः प्रमुखाः सञ्जाता। टीकाद्वारा जनानां रोगप्रतिरोधशक्ति वर्धिता च।

६. भारतदेशे प्रभावः

भारतदेशः अपि कोविड्-१९ महामारीना अत्यन्तं प्रभावितः। द्वितीयतरङ्गे, विशेषतः सन् २०२१ तमे वर्षे, अस्पतालाः पूर्णतया भरिताः, ऑक्सीजनस्य अभावः, औषधीनां न्यूनता, शवदाहनस्य स्थानाभावः इत्यादयः संकटाः उत्पन्नाः। परं सरकारस्य तथा जनसहकारस्य प्रयासैः स्थितिः शनैः नियंत्रिताभवत्।

७. सामाजिकजीवने प्रभावः

कोविड्-१९ महामारीया सामाजिकजीवनं पूर्णतया परिवर्तितम्। विवाहादयः संस्काराः सीमितरूपेण अभवन्। मित्रपरिवाराणां भेटः न्यूनतमा। मानसिकरोगाः, विषादः, एकाकीभावः च वृद्धिं गताः। बालकानां क्रीडा, विद्यालयगतक्रियाः अपि प्रभाविताः।

८. आर्थिकक्षेत्रे प्रभावः

सर्वकार्यालयानां बन्दनात्, व्यापारस्य ठप्पत्वात्, कोविड्-१९ महामारीया सम्पूर्णः आर्थिकविकासः बाधितः। भारतदेशे लाखशः जनाः नौकर्यः गमितवन्तः। सूक्ष्मलघु-मध्यमउद्योगाः (MSME) विघटिताः। कृषि, निर्माण, पर्यटन, तथा सेवार्थव्यवसायेषु महतः हानिः जातः।

९. शिक्षायाः व्यवधानम्

विद्यालयानां, महाविद्यालयानां च बन्दनात् विद्यार्थीजनाः शिक्षायाः असमान्यं व्यतिक्रमं अनुभवितवन्तः। ऑनलाइनशिक्षा आरब्धा, किन्तु ग्रामीणप्रदेशेषु तु इण्टरनेट्-अभावः, उपकरणानां न्यूनता च बाधकत्वेन स्थिताः। बालकानां सर्वांगीणविकासः बाधितः।

१०. वातावरणे प्रभावः

लॉकडाउन्-कालखण्डे मानवरचितविनाशकक्रियाः न्यूनतमानिवृत्ताः। वाहनचालनस्य न्यूनत्वात्, कारखानानां विरामात् वायुप्रदूषणः न्यूनः जातः। गङ्गायाः जलं निर्मलं जातम्। अनेकप्रजातीनां जीवजन्तूनां स्वाभाविकजीवनं पुनः सक्रियमभवत्। तस्मात् अस्य विषाणोः पर्यावरणे सकारात्मकपरिणामोऽपि दृष्टः।

११. शासनयोजनाः तथा उत्तरदायित्वम्

कोविड्-१९ विषाणोः निवारणाय सर्वकारैः विशेषयोजनाः कृताः। आरोग्यसेतु एप्, कोविड् पोर्टल्, टीकाकरणसुविधाः, सहायता-केन्द्राणि च निर्मितानि। भारतसर्वकारेण ‘प्रधानमन्त्री गरीबकल्याण योजना’ इत्यादिभिः आर्थिकसहाय्यं प्रदत्तम्। राज्यसरकाराणां, डॉक्टराणां, स्वच्छताकर्मचाऱीणां च योगदानं अपि अमूल्यम्।

१२. मानवजीवने पुनरावलोकनम्

कोविड्-१९ विषाणुः मानवजीवनस्य दृष्टिकोणं परिवर्तितवान्। स्वास्थ्यस्य महत्वं, स्वच्छतायाः अनिवार्यता, विज्ञानस्य आधारः च जनानां मनसि बोधिताः। परिवारे, सामाजिकसंबन्धे, जीवनशैलीमध्ये च अनेकस्मिन् क्षेत्रे नूतनदृष्टिः उपजाता।

कोविड्-१९

कोविड-१९ महामारी का वैश्विक एवं भारतीय प्रभाव