भारते ऋतूः षट् सन्ति—वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरश्च। एषु ग्रीष्मः च वर्षा च परस्परसम्बद्धौ सन्ति। यदा ग्रीष्मकालः आगच्छति तदा सूर्यः अतितीव्रं तेजः सृजति। पृथिवी तप्तं भवति, प्राणीव्यवहाराः लघुता प्राप्नुवन्ति, जनाः श्रान्ताः पिपासार्ताश्च भवन्ति। वृक्षाः अपि पत्रविहीनाः इव दृश्यन्ते, नद्यः नीरवः इव, पक्षिणः निःस्वनाः। सम्पूर्णं वातावरणं उष्णतया भरितं भवति।

अप्रैल्-मई-मासयोः समये भारतस्य बहुषु भागेषु ४० डिग्री-सेल्सियस-तापमानं अधिकं दृश्यते। नगरेषु जनाः घर्मात् रक्षायै विविधान् उपायान् कुर्वन्ति—कूलरः, पङ्खाः, वातानुकूलनयन्त्राणि च। ग्रामेषु तु जलस्य अभावः अपि बहुशः भवति। कृषकाः चिन्तायाम् निमग्नाः भवन्ति, यतः सस्योत्पत्तिः जलपरायणाः। पर्जन्यस्य कृपया विना कृषिः दुष्करा।

एवं ग्रीष्मस्य तापेन यदा सम्पूर्णं जीवनं पीड्यते, तदा अकस्मात् आकाशे मेघाः सञ्चरन्ति। तडिद्विद्युतं दीप्तम्, गर्जनं च श्रूयते। वर्षासम्भावना जनेषु हर्षं जनयति। प्रथमवृष्ट्याः बिन्दवः यदा भूमौ पतन्ति, तदा सौगन्ध्यमयं वातावरणं भवति। धूलिः उपशम्यते, पत्राणि स्निग्धानि सन्ति, पन्थानः शीतलाः भवन्ति।

वर्षा न केवलं भूमेः तापं शमयति, किन्तु प्रकृतेः सर्वेषां अङ्गानां जीवनं पुनः जागरूकं करोति। नद्या: पुनः निर्झराणि इव प्रवहन्ति। जलाशयाः परिपूर्णाः भवन्ति। कृषयः हर्षेण कृषिकर्म आरभन्ते। बालकाः जलधारायां क्रीडन्ति, जनाः खिडक्याः समीपे स्थित्वा वर्षादर्शनं कुर्वन्ति, चायापानं च आनन्देन कुर्वन्ति।

वर्षा केवलं प्रकृत्याः परिवर्तनं न यच्छति, अपि तु मानवानां मनसः अपि परिवर्तनं करोति। यदा ग्रीष्मे जनाः असहनं अनुभवन्ति, तदा वर्षा तान् हर्षयति, जीवनं पुनः आनन्दमयं करोति। वर्षाकाले कवयः नवप्रेरणया काव्यानि लिखन्ति। चित्रकाराः वर्षायाः सौन्दर्यं चित्रेषु आनीयं दर्शयन्ति।

भारतीयसंस्कृतौ पर्जन्यः अत्यन्तं पूजनीयः देवः। "पर्जन्याय स्वाहा" इति मन्त्रः वेदेषु दृश्यते। "पर्जन्यो वृष्टिं वसतु मे" इति मन्त्रेण कृषकाः देवतां प्रार्थयन्ते। पर्जन्यस्य कृपया एव अन्नस्य उत्पादनं सञ्जायते। अतः पर्जन्यः जीवनस्य आधारः।

वर्षाकाले भूः हरितवर्णधारिणी भवति। अरण्यानि कान्तानि, उपवनेषु पुष्पाणि विकास्यन्ते। पक्षिणः गीतं गायन्ति, मयूरः नृत्यं करोति, मेघमालिन्यं आकाशं सज्जयति। जलवृष्टिः भूमिं चित्तं च समानं शीतलयति।

किं तु, वर्षा यदि अतिवृष्टिरूपेण आगच्छति, तर्हि हानिकारकापि भवति। नद्यः पूर्यन्ते, ग्रामेषु जलप्लावनं सञ्जायते, कृषिक्षेत्राणि नश्यन्ति। अतः पर्जन्यस्य सन्तुलितरूपेण आगमनं आवश्यकम्। सन्तुलिता वृष्टिः जीवनाय हितकरा।

वर्षा मानवानाम् अन्तःकरणं अपि प्रफुल्लयति। श्लोकाः गीतानि च अपि वर्षायाः विषये रच्यन्ते। "वर्षासु रम्या प्रकृतिः", "पर्जन्यः शान्तिदायकः" इत्यादीनि वर्णनानि बहुषु काव्येषु दृश्यन्ते।

भारतस्य विविधेषु प्रदेशेषु वर्षाकालस्य स्वागताय उत्सवाः अपि आयोज्यन्ते। केरळे 'ओणम्', पश्चिमबङ्गे 'रथयात्रा', महाराष्ट्रे 'आषाढी एकादशी'—सर्वे अपि वर्षासम्बद्धाः उत्सवाः। एतेषु कालेषु जनाः नूतनवस्त्राणि धरन्ति, गीतनर्तनादिकं कुर्वन्ति।

वर्षाकालः संस्कृतेः, कृषेः, अर्थव्यवस्थायाः च मूलभूतः अङ्गः। वर्षा एव अन्नस्य जननी। यदि वर्षा न स्यात्, तर्हि सम्पूर्णः जीवव्यवहारः नश्येत्। ग्रीष्मस्य उष्णतायाः अनन्तरं या वर्षा आगच्छति, सा मानवानां कृते जीवनस्य नूतनप्रारम्भः भवति।

बालकाः जलक्रीडां कर्तुं बहिर्गच्छन्ति, महिलाः घरस्य छज्जे उपविश्य वर्षां पश्यन्ति, वृद्धजनाः च शान्तिकरं वातावरणं अनुभवन्ति। पर्जन्यः केवलं शीतलता न यच्छति, अपि तु सर्वजीवानां जीवनस्य पोषणं करोति।

नदी-सरित्-सरसः पुनः जीवन्त्यः भवन्ति। जीवजन्तवः जलं पीत्वा तर्पणं लभन्ते। भूमेः कणः अपि वर्षया आनन्दं अनुभवति। वर्षा समये कृषकः महतीं आशां धृत्वा बीजानि वपति। वर्षा यत्र, तत्र जीवनम्।

वयं अपि प्रकृतेः कृते कृतज्ञाः भवेम। जलरक्षणं कुर्मः, वनानि रक्षामः, यत् पर्जन्यः संतुलितरूपेण आगच्छेत्। ग्रीष्मस्य तिव्रता केवलं कष्टदायिनी, किन्तु तस्या अनन्तरं या वर्षा आगच्छति, सा शान्तिदायिनी भवति।

एवं ग्रीष्मस्य अत्यन्तोष्णस्य अनुभवस्य पश्चात् या वृष्टिः आगच्छति, सा न केवलं वायव्या आपत् भवति, अपि तु सम्पूर्णस्य जीवस्य पुनरुत्थानं, प्रकृतेः सौन्दर्यं, मानवानां हर्षं, कृषेः आधारश्च भवति। अतः पर्जन्यः प्रकृतेः वरदानं, जीवनस्य अनिवार्यं स्रोतश्च।

ग्रीष्मस्य तीव्रतायाः अनन्तरं शान्तिकरं वर्षम्

मेघानांं गर्जनानन्तरं मधुरा वृष्टिः पतति।