१. प्रस्तावना

छत्रपति शिवाजी महाराजः भारतस्य इतिहासे एकः महत्त्वपूर्णः वीरः आसीत्। तेन हिन्दुधर्मस्य रक्षणं, स्वराज्यस्य स्थापना च कृता। स्वदेशे स्वशासनं स्थापयित्वा मुघल्-साम्राज्यस्य विरोधं कृत्वा देशभक्तेः आदर्शः रूपेण तिष्ठति। अस्य निबन्धस्य माध्यमेन तस्य जीवनस्य विविधपहलूनां, कृतित्वस्य, युद्धनीतिः च, विस्तारतः विवेचनं करिष्यते।

२. जन्म, कुलम् च

शिवाजीनामकस्य वीरस्य जन्म १९ फ़ेब्रुवरि १६३० तमे वर्षे महाराष्ट्रराज्ये स्थिते शिवनेरगढे जातः। तस्य पितुः नाम शाहजी भोसले, मातुः नाम जीजाबाई आसीत्। भोसलेकुले जातः शिवाजिः वीरशौर्येण, धार्मिकव्रतेन च प्रख्यातः जातः।

जीजाबाई शिवाजेः शिक्षायाः मूलं आसीत्। तस्यां भगवती दुर्गायाः, रामायण-महाभारतयोः कथाः, धर्मनिष्ठता च स्वभावे स्थापिताः। तस्य संस्कारः मातृस्नेहेन सशक्तः जातः।

३. बाल्यजीवनम् तथा शिक्षा

शिवाजिः बाल्ये एव आत्मविश्वासयुक्तः, नीतिज्ञः, रणकुशलः च आसीत्। तेन गुरुकुलपरम्परायाः माध्यमेन धर्मशास्त्राणि, युद्धविद्याः, इतिहासः च अधीताः। गुरोः दादोजी कोंडदेवस्य मार्गदर्शनात् अश्वारोहणं, तलवारयुद्धं, कूटनीतिः च अवगतः।

४. स्वराज्यस्य संकल्पः

बाल्ये एव मुघल्-अधिकारिणां अत्याचारदृश्येण प्रेरितः शिवाजिः स्वराज्यस्थापनस्य सङ्कल्पं कृतवान्। स्वदेशे स्वराज्यं, स्वधर्मे स्थितिः, जनस्य कल्याणं च तस्य लक्ष्यं आसीत्।

५. प्रारम्भिकं सैन्यकर्म

१६४५ तमे वर्षे किशोरः शिवाजिः तोरणगढं हस्तगतं कृतवान्। सः दण्डनीत्याः माध्यमेन गढदुर्गान् जित्वा स्वसाम्राज्यं विस्तारितवान्। रोहिडा, चाकन, कोंडाणा, पुरंदरादयः दुर्गाः क्रमशः तेन जिताः।

६. अफ़ज़लखानवधः

१६५९ तमे वर्षे अफ़ज़लखानः नामकः आदिलशाहस्य सेनापतिः शिवाजिं मारयितुम् आगतः। परन्तु शिवाजिना योजनया दुष्टः अफ़ज़लखानः मारितः। एषः युद्धः इतिहासे वीरतायाः अद्वितीयं उदाहरणं अस्ति।

७. राज्याभिषेकः

१६७४ तमे वर्षे रायगडगढे शिवाजिनः भव्यः राज्याभिषेकः सम्पन्नः। तस्मिन् काले सः ‘छत्रपति’ इत्युपाधिं प्राप्नोत्। स्वराज्यं सुष्ठु स्थापितं जातम्। आचार्य गगाभट्टेन वैदिकपद्धत्या अभिषेकः कृतः।

८. शासनपद्धतिः

शिवाजिनः शासनं मराठायोजनां आधारं कृत्वा स्थापितं आसीत्। सः अष्टप्रधानमण्डलस्य संस्थां कृतवान्, यत्र पन्तप्रधानः, सेनापति, नायब, कोषाध्यक्षः इत्यादयः कार्यरताः। न्यायव्यवस्था, कृषिपद्धतिः, जलप्रबन्धनम् इत्यादयः सुधृढाः कृताः।

९. नौसैनिकशक्ति निर्माणम्

शिवाजिः भारतस्य इतिहासे प्रथमं नौसेनां निर्मातुं आरब्धवान्। पश्चिमसमुद्रतीरे प्रतापगढे, विजयदुर्गे, सिन्दुदुर्गे च नौसैनिकदुर्गाः निर्मिताः। यूरोपीनानां सामुद्रिकबलं प्रति उत्तरं दत्तम्।

१०. धर्मनिष्ठता च सहिष्णुता

शिवाजिः सच्चरित्रवान् धर्मपरायणः च आसीत्। सः हिन्दूधर्मं रक्षितवान्, परन्तु अन्यधर्मानपि आदरं कृतवान्। मुसलमानां स्त्रीजनान्, पूजास्थलान् च संरक्षितवान्। तस्य साम्राज्ये धार्मिकसहिष्णुता दृष्टा।

११. मुघल्साम्राज्यं प्रति संघर्षः

शिवाजिः मुघल्साम्राज्यस्य विरुद्धं दीर्घकालीनं संघर्षं कृतवान्। औरंगजेबस्य सेनायाः सह महत्तमः युद्धः पुरंदर-युद्धं, सिंगढ-गढ्युद्धं च जातम्। शिवाजिः गुप्तचरसञ्ज्ञया, आश्चर्यकारकयुक्त्या शत्रुं पराजितवान्।

१२. आग्रानगरे कारावासः

१६६६ तमे वर्षे शिवाजिः औरंगजेबेन आग्रानगरे आमन्त्रितः आसीत्, परन्तु तत्र कारावासे स्थापितः। सः कूटनीत्या फलफलानि युक्तं पिटकं कुर्वन् पलायनं कृतवान्। एषः घटनाः तस्य बुद्धिमत्तायाः प्रमाणं अस्ति।

१३. समाजसेवा च प्रशासनः

शिवाजिः केवलं योधा न, अपि तु जनहितैषी अपि आसीत्। सः कृषकाणां, स्त्रीणां, बालकानां संरक्षणं कृतवान्। तस्य शासनं लोकहितपरं, न्यायसङ्गतं च आसीत्। करप्रणाली, भूमिव्यवस्था अपि सुधृढाः कृताः।

१४. स्त्री-सम्मानः

शिवाजिः स्त्रीणां विषयेषु अतीव सजगः आसीत्। तेन युद्धे जीता अपि स्त्रियाँ सम्मानपूर्वकं स्वगृहं प्रेषिताः। बालविवाहं निवारयन्, स्त्रीशिक्षां प्रोत्साहयन् समाजे आदर्शः स्थाप्यते।

१५. किलानिर्माणम्

शिवाजिना अनेके दुर्गाः निर्माणं कृतम् – तोरणगढः, राजगढः, सिन्दुदुर्गः, प्रतापगढः, रायगढः च। एते सर्वे रणनीतिपूर्वकं स्थाने स्थापिताः। एते दुर्गाः केवलं सुरक्षा न, अपि तु शासनकेंद्राणि अपि आसन्।

१६. कूटनीतिः च विदेशनीतिः

शिवाजिः बहुशः कूटनीत्याः प्रयोगं कृतवान्। डच्, फ्रेन्च्, इंग्लिश् उपनिवेशिकैः च गूढसम्बन्धाः स्थापयित्वा शस्त्रास्त्रप्राप्तये प्रयासः कृतः। शत्रुं केवलं रणभूमौ न, अपि तु राजनैतिकस्तरे अपि पराजितवान्।

१७. उत्तराधिकारिणः

शिवाजिनः पुत्रः सम्भाजी महाराजः उत्तराधिकारी अभवत्। सम्भाजी अपि वीरः, धर्मपरः, परन्तु क्रूरशत्रुभिः हतः। तस्यपश्चात् मराठासाम्राज्यं विस्तृतं जातम्।

१८. निधनम्

शिवाजिः ३ एप्रिल् १६८० तमे वर्षे रायगढे दिवङ्गतः। तस्य निधनं सम्पूर्णभारतस्य क्षतिः आसीत्। परन्तु तस्य आदर्शः, यशः च अनन्तकालपर्यन्तं जीविष्यति।

१९. छत्रपतेः विरासत्

शिवाजिः केवलं मराठराज्यस्य संस्थापकः न, अपि तु स्वतंत्रभारतस्य प्रेरकः अपि आसीत्। स्वराज्यस्य सिद्धान्तः, जनहितं, धर्मनिष्ठा – एते तस्य चिन्हानि सन्ति। आधुनिकभारतस्य नेता अपि तस्मात् प्रेरां प्राप्नुवन्ति।

२०. उपसंहारः

छत्रपति शिवाजी महाराजस्य जीवनं त्यागस्य, पराक्रमस्य, प्रशासनकौशलस्य, धर्मनिष्ठायाः च मूर्तरूपं आसीत्। सः एकः योधा, धर्मनायकः, नीतिकर्ता च आसीत्। अस्माकं राष्ट्रे तस्य योगदानं अमूल्यम्। यावत् भारतं तावत् शिवाजीनाम सदा जीवेत्।

छत्रपति शिवाजी महाराज

ऐतिहासिक कथा