शैशवात् यौवनस्य प्रथमसमयं यावत् छात्रजीवनम्। छात्रजीवनं हि भविष्यज्जीवनस्य प्रस्तुतिपर्व। छात्रजीवनस्य पञ्चलक्षणं महर्षिभिः कथितम्—

"काकचेष्टा वकध्यानं श्वाननिद्रा तथैव च।
अल्पाहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणः।।" इति।

अध्ययनमेव छात्राणां परमं तप इत्युच्यते। प्राचीनभारते शिष्याः प्रणिपातेन, परिप्रश्नेन सेवया च गुरोः समीपात् विद्यामधिगच्छन्ति। तदुक्तम्—

"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः।।" इति।

अत एव ज्ञानलाभे गुरुसेवा अन्यतमा। न केवलं अध्ययनं, निःस्वार्थसेवया समाजस्य बहुविधं कल्याणं ते कुर्युः। अद्य यः छात्रः स एव आगामिनि दिवसे देशस्य सुनागरिकः भविष्यति। राष्ट्रे प्रति तेषां कर्तव्यमपि न विस्मरणीयम्। अतः समाजे आतीनां पीडितानाम्, असहायानां च ते खलु बान्धवाः। तेषां रक्षणं तैः कर्तव्यम्।

यस्मिन् समाजे छात्राः वसन्ति, तत्रत्याः सर्वे जनाः तेषामात्मीयस्वरूपाः। यतः खलु उच्यते—
"अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।" इति।

अतः प्रतिवेशिनः यदि कापि समस्या वर्तते, तर्हि ते तत्क्षणादेव तेषां व्यवस्थां कुर्युः। ये खलु छात्राः केवलम् आत्मकल्याणाय कार्यं कुर्वन्ति, स्वार्थमग्नाः समाजविमुखाः, ते छात्रकर्तव्यं यथायथरूपेण न पालयन्ति। परहिताय जीवनोत्सर्गः कर्तव्यः इति शिक्षा छात्रदशायामर्जितव्या। छात्रजीवनं केवलं पठने सीमावद्धं न स्यात्। निरक्षरतादूरीकरणे छात्राणां महती भूमिका वर्तते। अद्यनतीयाः छात्राः यदि अस्मिन् कार्ये व्रतिनः भवन्ति तर्हि एतत्कार्यं सहजं सफलं च स्यात्।

दीपस्य पथे पथप्रदर्शनम् — छात्रः शिक्षको जातः — बालकानां जीवने महद् परिवर्तनम्।

आत्मनः साहाय्यहस्तः — छात्राः समाजस्य कृते स्वं पादं प्रसारयन्ति।

छात्रजीवनं एव प्रारभ्य दायित्वम् — पर्यावरणे च समाजे च सक्रियं सहभागितम्।

आधुनिके राष्ट्रे आतीनां सेवा, असहायानां सहायतादानं च अपि छात्रजीवने परमकर्तव्यरूपेण परिगण्यते। परहितसाधनं तैः सङ्घबद्धरूपेणापि कर्तुं शक्यते। अमेया हि तारुण्यशक्तिः। औदार्यगुणः तेषु सदा वर्तते। विपन्नानां रक्षार्थं, निराश्रयाणामाश्रयदानार्थं, निरन्नानां खाद्यवितरणार्थं तरुणच्छात्रसम्प्रदायस्य अग्रवर्तित्वं प्रयोजनम्। यदि विपन्नं स्थानं दूरवर्ती भवति, तर्हि विपन्नानां साहाय्यार्थं अर्थादिसंग्रहः छात्रैरेव कर्तव्यः।

परिशेषे एतदेव कथ्यते यत्— समाजस्थानां मानवानां विपत्काले छात्राः यदि मुख्यां भूमिकां नयेयुः, तर्हि सर्वे मानवाः सुस्थभावेन जीवनं यापयितुं शक्नुवन्ति।

#समाजसेवा। #StudentLife #SocialResponsibility
#YouthPower #राष्ट्रनिर्माणः #विद्यार्थीकर्तव्य

छात्रजीवने समाजसेवा – नवयुवानां कर्तव्यबोधः

ज्ञानार्थं पठन्तः छात्राः समाजसेवार्थं अपि सज्जाः भवन्ति। तैः एव राष्ट्रनिर्माणे मूलं स्थाप्यते।