जलं जीवनस्य अत्यावश्यकं तत्त्वम् अस्ति। मानवस्य सह सर्वेषां प्राणिनां जीवनं जलं विना असम्भवम्। खाद्यं, कृषिः, आरोग्यम्, उद्योगः, पर्यावरणं च — एतेषां सर्वेषां कृते जलं परमावश्यकम्। किन्तु अद्यतने विषमे समये, समग्रे लोके जलसंकटस्य गभीरं रूपं दृश्यते। एषः संकटः शनैः शनैः भयावहं स्वरूपं धारयति, यः अस्माकं भविष्यं संकटग्रस्तं करोति।

जलसंकटस्य कारणानि
जलसंकटस्य मुख्यं कारणं जनसंख्यायाः तीव्रं वर्धनं च। नगरेषु जनसंख्यायाः अधिकत्वेन जलस्य अधिकं उपयोगः भवति। किन्तु जलवितरणव्यवस्था पर्याप्ता नास्ति।

द्वितीयं कारणं — नद्याः, सरसां, कूपानां च भूमौ गृहनिर्माणं, उद्योगनिर्यातः, व्यापारिककर्म च क्रियन्ते। एतेन नैसर्गिकजलप्रवाहस्य सम्यक् संरचना विनश्यति।

तृतीयं कारणं — कृषिक्षेत्रे अतीवजलस्य उपयोगः। विशेषतः अधोगर्भजलस्य अत्यधिकं दोहनं, यः अधः जलस्तरं अधः अधः नयति। एषः कार्यः दीर्घकाले जलस्रोतः क्षीणं करोति।

जलसंकटस्य प्रभावः
जलसंकटस्य प्रभावः बहुविधः दृश्यते। जलाभावेन जनजीवनं क्लेशपूर्णं भवति। ग्राम्यप्रदेशेषु जनाः किलमीटरदूरं यावत् जलार्थं गच्छन्ति।

कृषिक्षेत्रे जलाभावे अन्नोत्पादनं बाध्यते। जलस्य अभावः आरोग्ये अपि दुष्प्रभावं करोति। स्वच्छजलस्य अभावेन जनाः मलिनं जलं उपयुञ्जते, येन डायरिया, कॉलरा, टायफॉइड इत्यादयः रोगाः जायन्ते।

पर्यावरणे अपि प्रतिकूलः प्रभावः दृश्यते। जलाशयाः शुष्यन्ति, जलचरजीवनं क्षीणं भवति, जैवविविधता अपि न्यूनता यान्ति।

समाधानोपायाः
जलसंकटस्य समाधानाय कतिपयाः उपायाः अवश्यं स्वीकरणीयाः –

जलस्य अपव्ययं निवारयेम – अनावश्यकं जलस्य उपयोगं न कुर्म। सदा जलं यथायोग्यं उपयुञ्जाम।

वृष्टिजलसंग्रहणम् (Rainwater Harvesting) – वर्षाकाले पतितं जलं संगृह्य उपयोगं कर्तुं शक्यते।

जलपुनःप्रयोगः – उद्योगे, कृषौ च उपयुक्तं जलं शोधयित्वा पुनरपि उपयोगः कर्तव्यः।

वृक्षारोपणं वनसंरक्षणं च – एतेन अधोगर्भजलस्तरः सुरक्षितः भवति।

नद्याः सरसां च रक्षणम् – जलदूषणं निवार्य नैसर्गिकं जलप्रवाहं रक्षेयम्।

जनचेतनायाः विकासः – जलसंकटस्य विषये जनान् जागरूकान् कर्तुं आवश्यकम्।

उपसंहारः
जलसंकटः विश्वव्यापी समस्या अस्ति, किन्तु समाधानं अस्माकं हस्ते एव अस्ति। यदि वयं समुचितं पथं गच्छेम, चेतनां वहाम, तर्हि जलं रक्षितुं शक्नुयाम। "जलं रक्षेम, जीवनं रक्षेम" — इदं वाक्यं स्मृत्वा यथाशक्ति प्रयासः करणीयः। एकस्मिन् क्षणे अपि जलं जीवनाय अमूल्यम् अस्ति।

जलसंकटम्

अस्माकं जीवने अतीव दुःसमयः आगमिष्यति