१. प्रस्तावना

जलम् अस्ति जीवनस्य मूलाधारः। मानवजीवनं, प्राणिनां जीवनं, वनस्पतिनां च वृद्धि जलपर्यन्तं निर्भरति। तथापि, आधुनिके युगे जलस्य अत्यधिकं अपव्यम् दृश्यते। मानवः जलं दैनन्दिनजीवने विभिन्नेषु क्रियासु प्रयोगयति, किन्तु तस्मिन् यथोचितं जागरूकता न दृश्यते। अतः जलस्य संरक्षणं समयस्य अत्यावश्यकता इति निश्चितम्।

२. जलस्य महत्त्वम्

जलं न केवलं पीत्वा जीवनं यापनार्थं आवश्यकं, अपितु कृषिः, उद्योगः, भोजनप्रक्रिया, पाचनक्रिया, स्वच्छता, ऊर्जा-उत्पादनं च अपि जलविना असम्भवम्। मानवशरीरे ७०% भागः जलात् निर्मितः अस्ति। पृथिव्यां यद्यपि जलस्य अंशः ७०% अस्ति, किन्तु तत्केवलं २.५% एव पेयजलरूपेण उपयुक्तम् अस्ति। शेषं खारजलं (saline water) वा हिमरूपेण (ice form) अस्ति।

३. जलस्य अपव्ययः - कारणानि

३.१ गृहस्थ-स्तरे जलविनियोगे असावधानी

गृहाणि जलविनियोगस्य प्रमुखकेंद्राणि भवन्ति। नित्यं स्नानं, वर्तनधावनं, वस्त्रधावनं, अपकर्षणम् (flushing), उद्यानसिंचनं च – एषु सर्वेषु क्रियासु जलस्य अतिव्ययः दृश्यते।

३.२ कृषि-विभागे अनियन्त्रितसिंचनम्

कृषिक्षेत्रे विशेषतया भारतदेशे जलस्य ७०% भागः उपयोगः भवति। परन्तु अनेके कृषकाः आधुनिकतया जलसंरक्षणप्रणालीं न योजयन्ति। अतः नलिकानां रिसावः (leakage), ड्रीप् सिंचनोपकरणस्य अभावः इत्यादिभिः कारणैः जलं व्यर्थं वहति।

३.३ उद्योगे जलविनियोगे अनियन्त्रणम्

उद्योगक्षेत्रेषु जलं वृहद्रूपेण उपयुज्यते, विशेषतः वस्त्रउद्योगः, रासायनिकउद्योगः, धातुशोधनं, विद्युत्त-निर्माणः इत्यादौ। एतेषु क्षेत्रेषु जलस्य परिशोधनम् न कृत्वा तस्य निष्कासनं जलप्रदूषणस्य कारणं च भवति।

३.४ सार्वजनिक स्थानेषु रिसावाः

नगरपालिका-नलिन्याः रिसावः, पुरातनाः जलस्रोताः, मरम्मतस्य अभावः च जलस्य अपव्ययस्य कारणानि। जलनलिकायाः क्षतिः यदि दीर्घकालं यावत् न मर्याद्यते, तर्हि लाखलिटरपर्यन्तं जलं व्यर्थं वहति।

४. जलस्य अपव्ययेन जन्याः समस्याः

४.१ जलाभावः

यदा जलं अधिकं अपव्यम् क्रियते, तदा भूमिगतजलस्य स्तरः अधः पतति। अस्मिन अवस्थायां ग्रीष्मकाले जलप्राप्तिः कठिनं भवति। असंख्यं ग्रामाणां नगराणां च जलसंकटेन प्रभावितं दृश्यते।

४.२ कृषिक्षेत्रे संकटम्

यदा भूमिगतजलं न्यूनं भवति, तदा कृषकाणां सिंचनकर्म कठिनं भवति। वर्षारहितवर्षेषु असिंचितप्रदेशेषु कृषिकर्मं नष्टं भवति।

४.३ सामाजिकविवादाः

जलाभावे राज्यप्रदेशयोः मध्यं विवादाः जायन्ते, यथा कावेरी-विवादः। जलप्रश्नः सामाजिकविघटनस्य मूलं अपि भवति।

४.४ आर्थिकनाशः

जलविनियोगे असावधानी आर्थिकहानिं जनयति। उद्योगाः, कृषिः, नगरसेवाः च जलाभावे विलम्बं गच्छन्ति, यस्मात् आर्थिकव्यवस्था अपि प्रभावितं भवति।

५. जलसंरक्षणस्य उपायाः

५.१ गृहस्तरे सञ्जनशीलतया जलविनियोगः

Brush करते समय नल बंद करें। वर्तनधावने बाल्टीं प्रयोग्यताम्। जलयुक्तनलिकाः समये मर्याद्यन्ताम्। वर्षाजलसंग्रहः अपि उत्कृष्टः उपायः अस्ति।

५.२ कृषि-विभागे सूक्ष्मसिंचनप्रणालीनां उपयोगः

ड्रीप् सिंचनोपकरणं, स्प्रिंकलर प्रणाली, नाली द्वारा सिंचनम् इत्यादयः प्रणालीः जलस्य अपव्ययं न्यूनीकर्तुं समर्थाः। भूमिसंरक्षणेन अपि जलं भूमौ स्थायित्वं प्राप्नोति।

५.३ उद्योगे पुनःचक्रणप्रणाली

उद्योगे जलं शोधयित्वा पुनः प्रयोगे योजनीयम्। अपद्रव्यरहितं जलं जनप्रयोजनाय पुनः वितरणं करणीयम्।

५.४ जनजागरणम्

विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु, समाजे च जलसंरक्षणं विषये जनान् शिक्षयन्तु। जलस्य मूल्यं यदि बाल्ये एव ज्ञायते, तर्हि तेषां मनसि जागरूकता स्थाप्यते।

६. शासनस्य कर्तव्यम्

शासनं जलसंरक्षणार्थं नीतिं गृहीत्वा योजनानां निर्माणं करोतु। जलसंरक्षणाय अनुदानप्रदानं, कररियायतिः, जलस्रोतपरिरक्षणम्, प्रदूषणनियन्त्रणं च करणीयम्। ग्रामीणस्तरे पाइपलाइनव्यवस्था, रिसावानां मर्यादा, तालाब-सफाई, जलभण्डारणं च शासनस्य प्रमुखं कार्यम् अस्ति।

७. निष्कर्षः

यद्यपि जलं प्रकृतेः अमूल्यं वरदानं अस्ति, तथापि अस्य उपयोगे संयमस्य अभावः मानवान् विनाशाय नयति। जलस्य संरक्षणं केवलं पर्यावरणाय आवश्यकं न, अपितु मानवजीवनस्य अस्तित्वाय अपि अनिवार्यं। तस्मात् अस्माभिः प्रतिदिनं, प्रतिक्षणं जलस्य अपव्ययं रोकित्वा, तस्य संरक्षणं करणीयम्।

जलस्य अपव्ययः

जलस्य अपव्ययः अवश्यं स्थगितव्यः