जैवविविधता इत्यस्य अर्थः अस्ति—पृथिव्यां विद्यमानानां विविधजीवानां भिन्नता। अस्याम् अन्तर्गतं भवन्ति—प्राणिनः, वनस्पतयः, सूक्ष्मजीवाः, तेषां निवासस्थानानि च। एषा जैवविविधता एव प्रकृतेः शोभां संतुलनं च रक्षति। सा न केवलं पर्यावरणं सुशोभितं करोति, अपि तु मानवानाम् अस्तित्वेन सह अपि सम्बद्धा अस्ति।

जैवविविधताया: प्रमुखस्तराः

जैवविविधता त्रिषु मुख्येषु स्तरेषु विभज्यते—

1. प्रजातीयविविधता : विभिन्नानां प्रजातीनां संख्यया इयं निर्देश्यते। यथा सिंहः, गजः, शुकः, आम्रवृक्षः, इत्यादयः।

2. आनुवंशिकविविधता : एकस्मिन्नेव प्रजातौ विद्यमाना जीनभिन्नता। यथा—मानुषाणां वर्णभेदः, नेत्ररङ्गभेदः इत्यादयः।

3. पारिस्थितिकविविधता : भिन्नानि पारिस्थितिकतन्त्राणि—यथा अरण्यं, मरुभूमिः, नदी, पर्वतः, इत्यादीनां विविधता।

जैवविविधताया: महत्वम्

जैवविविधता मानवजीवने अतीव महत्वपूर्णा अस्ति। एषा न केवलं पर्यावरणं सुन्दरं करोति, अपि तु अनेकैः प्रकारैः लाभदायिनी अपि भवति—

आहारस्य स्रोतः: धान्यं, फलानि, शाकानि, मांसम्, मत्स्यः इत्यादयः जैवविविधतायाः उपहाराः।
औषधनिर्माणे उपयोगः: अनेके वनस्पतयः प्राणी च औषधरूपेण प्रयुज्यन्ते।
पर्यावरणस्य संतुलनरक्षणम्: जैवविविधता खाद्यश्रृंखलां खाद्यजालं च सन्तुलितं करोति।
संस्कृतेः अङ्गत्वेन: जनजातीयजनाः ग्रामजनाः च स्वजीवने जैवविविधतायाः सह निर्भरन्ति।

जैवविविधतायाः संकटानि

अधुना जैवविविधता नानाकारकैः संकटस्य अधीनं जातम्। तेषु कारणेषु प्रमुखानि—

अरण्यच्छेदनम्: वनानां विनाशेन प्राणीवनस्पतीनां निवासस्थानानि नश्यन्ति।
मलिनता (दूषणम्): जलदूषणं, वायुदूषणं, भूमिदूषणं च जीवेषु हानिं करोति।
जलवायुपरिवर्तनम्: तापमानवृद्ध्या जीवाः पीडां अनुभवन्ति।
अनधिकृतशिकारम्: अनधिकृतशिकारेण दुर्लभाः प्रजातयः लुप्यन्ते।
विदेशीयजीवानां आगमनम्: बहिर्जातजीवानां प्रवेशेन देशीयजीवाः विनश्यन्ति।

जैवविविधतायाः संरक्षणम्

जैवविविधतायाः रक्षणाय वयं सर्वे यथाशक्ति प्रयत्नं कर्तव्यम्—

वृक्षारोपणं वनरक्षणं च।
संरक्षितप्रदेशानां स्थापना। यथा—अभयारण्यं, राष्ट्रियउद्यानः च।
जनचेतनायाः वृद्धिः। विद्यालयेषु, ग्रामेषु, नगरेषु च प्रचारः करणीयः।
कठोरनियमाः। वन्यप्राणीसंरक्षणनियमाः दृढतया पालनीयाः।
संतुलितोपयोगः। प्राकृतिकसाधनानां विवेकपूर्णं उपयोगः करणीयः।

उपसंहारः

जैवविविधता एव पर्यावरणस्य प्राणः अस्ति। यदि एषा न रक्ष्यते तर्हि मानवजातिः अपि संकटे स्थाप्यते। अतः सर्वे मानवाः प्रकृतिं रक्षन्तु, जैवविविधतायाः महत्त्वं जानन्तु, चिरस्थायी जीवनाय प्रकृतिसंरक्षणाय यत्नं कुर्वन्तु।

जैवविविधता

जैवविविधता विषयकः निबन्धः