दरिद्रता सामाजिकदोषेषु प्रमुखः एकः दोषः अस्ति, यः जनानां मूलभूत-आवश्यकतानां पूर्तिं प्रतिषेधति। यदा बालकस्य जीवनं दरिद्रतायाः अधः आरभते, तदा न केवलं तस्य जीवनस्य अपि नाशः भवति, अपितु एकस्य सम्भावनायाः अपि अन्तः भवति।

दरिद्रबालकाः तादृशेषु परिवेशेषु जन्म यान्ति, यत्र अन्नं, वस्त्रं, निवासः, शिक्षां, चिकित्सा च – एतेषां मूलभूतानां आवश्यकतानां पूर्तिः न भवति। नगरेषु कुपिनेषु वा ग्रामेषु दारिद्र्यग्रस्तेषु स्थलेषु – यत्र कुत्र अपि जननं भवतु, तेषां जीवनं दुःखैः क्लेशैः च युक्तं भवति। गर्भावस्थायामपि पोषणस्य अभावः, चिकित्सायाः न्यूनता च तेषां जीवनं कठिनं करोति।

एते बालकाः यथोचितं पोषणं न प्राप्नुवन्ति, अतः ते दुर्बलाः रोगग्रस्ताः च भवन्ति। क्रीडाः, साहित्यं, बाल्यकालस्य सुखानि – एतानि सर्वाणि तेषां जीवनतः अभाव्यम्। केचन बालकाः प्रातःकाले एव श्रमे संलग्नाः भवन्ति – कश्चन चायालये कर्म करोति, कश्चन पुष्प-विक्रयं करोति, अपरः इटभट्ट्यां कार्यं करोति, अन्यः तु समृद्धगृहेषु सेवकत्वं करोति।

शिक्षा एव एकं साधनं अस्ति, येन दरिद्रबालकः अपि उन्नतिं प्राप्तुं शक्नोति। परन्तु वास्तवस्थिति अस्ति यत् – ते विद्यालयं गच्छन्ति चेदपि, किन्तु पुस्तकम्, वस्त्रं, मार्गव्ययः च – एतेषां व्ययः वहनं न शक्यते। फलतः ते विद्यालयात् त्यजन्ति च बालश्रमे प्रविशन्ति। एवमेव ते बाल्ये एव आत्म-सम्भावनां लुप्तवन्तः भवन्ति।

ते सामाजिकरूपेण अपमानं अनुभवन्ति, आत्मविश्वासः नश्यति, जनाः तान् उपेक्षन्ते। समाजे तेषां कृते न स्थानं, न सम्भावना अस्ति। एषः सामाजिकः भेदभावः तेषां मनसि स्थायीं वेदनाम् उत्पादयति।

किन्तु अन्धकारस्य मध्ये अपि किञ्चन प्रकाशः दृश्यते। कश्चन संस्था, कश्चन स्वयंसेवकदलः, सरकारी-योजना वा – एते दरिद्रबालकानां कृते शिक्षां, स्वास्थ्यं, भोजनं च ददाति। ‘मिड्-डे-मील्’ योजनया, निःशुल्कशिक्षया, छात्रवृत्त्या च बालकानां जीवनं सुधर्यते।

सर्वेभ्यः नागरिकेभ्यः एषः कर्तव्यः – यत् ते एतेषां दरिद्रबालकानां कृते सहानुभूत्याः भावं कुर्वन्तु। शिक्षायाः प्रसारः, भोजनस्य पूर्तिः, सुरक्षितं बाल्यं च – एषां सर्वेषां स्थापनं आवश्यकम्।

उपसंहारः
दरिद्रबालकाः अपि अस्य समाजस्य अविभाज्य-अङ्गानि। ते यदि अन्धकारे पतन्ति, तर्हि राष्ट्रस्य अपि पतनं निश्चितं। बालकः अस्ति एकः सम्भावना – सः यदि शिक्षां, रक्षणं, अवसरं च प्राप्नोति, तर्हि सः अपि उज्ज्वलं भविष्यं निर्माणं कर्तुं शक्नोति। अतः वयं सर्वे प्रयासं कुर्मः यत् सर्वे बालकाः – दरिद्राः वा सम्पन्नाः – समता, सम्मानः च प्राप्नुयुः।

दरिद्रबालकस्य जीवनम्

शिशु श्रमं एक अन्यतमः