भूमिका:

भारते उत्सवानां मध्ये दुर्गापूजा महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति। विशेषतः पश्चिमबङ्गराज्ये एषा पूजा अतीवोत्साहेन, श्रद्धया च आयोज्यते। अयं उत्सवः केवलं धार्मिकः न, अपि तु सामाजिक-सांस्कृतिकजीवनस्य अभिन्नभागः अस्ति। देवीदुर्गायाः पूजा न केवलं दानवसंहारस्य विजयस्य प्रतीकः अस्ति, अपि तु शक्तेः, साहसस्य, मातृत्वस्य च गौरवकथाः समाविष्टाः सन्ति।

दुर्गायाः पौराणिककथा:

पुरा कालखण्डे महिषासुरनामकः दैत्यः स्वेन तपसा ब्रह्माजीं प्रसन्नं कृत्वा अमरत्वं न प्राप्य किन्तु पुरुषेभ्यः न विजयः इत्येवं वरं प्राप। सः अनेकेभ्यः देवताभ्यः स्वेन बलात् स्वर्गं जितवान्। देवाः विष्णुं, शिवं च सहायतायै आहूतवन्तः। तदा समस्तदेवताः स्वबलं समर्प्य एकां अद्भुतां शक्तिं निर्मितवन्तः या दुर्गा इत्युच्यते।

तस्याः अष्टभुजायाः रूपं, आयुधानि, सिंहवाहनं च अत्यद्भुतानि आसन्। सा सप्तदशदिनेभ्यः अधिकं युद्धं कृत्वा अन्ततः महिषासुरं निहत्य धर्मस्य स्थापना अकरोत्।

उत्सवस्य आरम्भः

दुर्गापूजाया आरम्भः 'महालय' दिनेन भवति। एषः दिनः पितृपक्षस्य समाप्तिं दर्शयति। महालये अष्टमी, नवमी, दशमी दिनेषु विशेषपूजा, नाट्य, गीत-संगीतादीनि आयोज्यन्ते।

कोलकातायाम् दुर्गापूजा:

कोलकातानगरं दुर्गापूजायाः प्रमुखकेंद्रम् अस्ति। तत्र सहस्रशः 'पण्डालाः' निर्मीयन्ते। अस्याः पण्डालानां सज्जायाः कृते चातुर्वर्ण्यवर्णना, ऐतिहासिकपृष्ठभूमिः, समकालीनचिन्तनं च दृश्यते।

दुर्गापूजायाः विविधावयवाः

स्थापनं: षष्ठीदिने देवीप्रतिमायाः स्थापनेन आरम्भः।

सप्तमी: नौकायां आगत्य देवीपूजां करोति।

अष्टमी: अत्र मुख्यपूजा – महाअष्टमी, कुमारीपूजा, संधिपूजा च।

नवमी: युद्धस्य प्रतीकं, होमयज्ञः

विजयादशमी: देवीगृहं प्रतिनिवृत्त्य ‘विसर्जन’ आयोज्यते। नारीणां ‘सिन्दूर खेला’ प्रसिद्धम् अस्ति।

सांस्कृतिककार्यक्रमाः

दुर्गापूजायां कथक, भरतनाट्यम्, नाटक, संगीतेन सह लोकाः रात्रौ अपि जागरूकाः भवन्ति। अनेके छात्राः छात्रिकाश्च सांस्कृतिककर्मसु भागं गृह्णन्ति।

आर्थिकं प्रभावः

एषः उत्सवः व्यापाराय, हस्तशिल्पेभ्यः, कापडव्यवसायाय, पर्यटनाय च महान् अवसरः अस्ति। सहस्रशः कर्मकराः प्रतिमानिर्माणे, सज्जायां च नियोजिताः भवन्ति।

समकालीनदृष्टिः

सम्प्रति इण्टरनेट्-युगे 'ऑनलाइन दर्शन', आभासी पण्डालाः अपि दृश्यन्ते। अस्य पर्वस्य पर्यावरणस्नेहीरूपेण आयोजनं अपि आवश्यकं जातम्।

१. महालयस्य महत्त्वम्
महालया दिनं शारदीयदुर्गापूजायाः आरम्भबिन्दुः अस्ति। अस्मिन् दिने दिव्यपितॄणां तर्पणं क्रियते, येन तेषां आशीर्वादः प्राप्यते च। देवीदुर्गायाः आवाहनं अपि अस्मिन्नेव दिने आरभ्यते।

२. देवीदुर्गायाः उत्पत्तिकथा
दुर्गा देवी महिषासुरनिग्रहेण प्रसिद्धा। त्रिदेवाः (ब्रह्मा, विष्णु, महेशः) स्वशक्तिभिः मिलित्वा एकां स्त्रैणरूपिणीं शक्तिं सृजन् या महिषासुरं हत्वा लोकं रक्षयामास।

३. महिषासुरवधः
महिषासुरः वरप्राप्तः दैत्यराजः आसीत्। स देवताः विजित्य स्वर्गं अधिशशास। तदा देवीदुर्गा दशभुजया रूपेण समुत्पन्ना, नवदिने युद्धं कृत्वा दशमे दिने तं हत्वा विजयम् अलभत।

४. शारदीय नवरात्रोत्सवः
नवरात्रे नवदुर्गायाः पूजनं क्रियते—प्रत्येकदिनं एका विशेषरूपा पूज्यते। एषः उत्सवः शरदृतौ आश्विनमासे सम्पद्यते।

५. कलकातायां दुर्गापूजायाः वैशिष्ट्यम्
कलकातायाम् एषः उत्सवः महती धूमधामेन आयोज्यते। पण्डालनिर्माणं, भव्यविग्रहेषु सज्जा, सांस्कृतिककार्यक्रमाः च विशेषतः प्रसिद्धाः।

६. पण्डालनिर्माणकलाः
दुर्गापूजायाः निमित्तं विविधविषयानुसारं पण्डालाः निर्मीयन्ते—मन्दिरप्रकाराः, पुरातनसंस्कृतेः अनुकरणम्, आधुनिकी संकल्पनाः अपि दृश्यन्ते।

७. प्रतिमा निर्माणप्रक्रिया
मृत्तिकायां देवीप्रतिमा शिल्पिनः द्वारा सावधानीपूर्वक निर्मीयते। प्रतिमायाः नेत्रोत्सवः विशेषं धार्मिकं क्षणं अस्ति।

८. नेत्रोत्सवः
षष्ठीदिने देवीदुर्गायाः नेत्रं अंकनं क्रियते। एषः क्षणः जीवप्रदः इव मन्यते, यतः देवी जीवनं प्राप्तवती इति श्रद्धा अस्ति।

९. सप्तमी - आवाहनं
सप्तमीदिनं देवीदुर्गायाः आवाहनं क्रियते। कलेवरं प्रविष्टवती देवी आह्वानं गृह्णाति इति श्रद्धा अस्ति।

१०. अष्टमी - कुमारीपूजनं
कन्याभिः पूजनं क्रियते। कन्याः शक्तिस्वरूपाः इति विश्वासः। अष्टमी हि मुख्यदिवसः—महासंयोगः, पुष्पांजलिः, बलिदानं च क्रियते।

११. नवमी - युद्धरूपम्
एषा तिथिः महिषासुरवधपूर्वं युद्धपराक्रमस्य प्रतीकः। महापूजा, होमक्रिया, तथा भक्तिपूर्णं अर्पणं दृश्यते।

१२. विजयदशमी
दशमीदिनं देवीदुर्गायाः विजयस्य दिनं। प्रतिमाविसर्जनं क्रियते। अपि च, नवविवाहिता नार्यः सिंदूरखेलां कुर्वन्ति।

१३. सिंदूरखेला
नारीणां मध्ये सिंदूरयुद्धम् (सिंदूरखेला) पारम्परिकं रीतिः। एषा परस्परं प्रेमसौहार्दं सूचयति।

१४. विसर्जनयात्रा
देवीप्रतिमा जलसमर्पणं महायात्रया सह आयोज्यते। भक्ताः "आश्चिन वर्षे पुनरागमनं" इति उद्घोषं कुर्वन्ति।

१५. सांस्कृतिककार्यक्रमाः
निशायां संगीतनृत्यनाटिकाः, कविसम्मेलनेषु, आहारमेलनानि च आयोज्यन्ते। भक्ताः अहोरात्रं सहभागीभवन्ति।

१६. सामुदायिकभोजनम् (भोगः)
मन्दिरेषु प्रसादरूपेण "खिचड़ी", "सब्जी", "रस" इत्यादयः वितर्यन्ते। सामुदायिकता, समत्वभावना च अस्य माध्यमेन स्फुटते।

१७. धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वम्
देवीदुर्गा शक्ति-साक्षात्कारः। एषः उत्सवः धर्म, आस्था, भक्तिः च प्रकटयति। मन्त्रपठनेन, अनुष्ठानेन च आत्मा विशुद्धिं प्राप्नोति।

१८. आर्थिकसांस्कृतिकपरिणामाः
दुर्गापूजायाः कारणेन उद्योगः, हस्तकला, वस्त्रविक्रयः, फोटोग्राफी इत्यादयः क्षेत्रेषु वृत्तिः दृश्यते।

१९. पारिवारिकसंगमः
नववर्षस्य आरम्भतुल्यं दुर्गापूजा बन्धुजनानां संगमकालः अपि अस्ति। गृहनिर्माणं, सजावटः च पारिवारिकसौख्यं वर्धयन्ति।

२०. भावीपीढ्याः शिक्षणम्
कथा, नाटिका, पाठशालासु प्रतियोगितायः च माध्यमेन बालकाः धर्मं, संस्कृति च अवगच्छन्ति। एषः उत्सवः भारतीयपरम्परायाः संवाहकः अस्ति।

दुर्गापूजा

दुर्गापूजा - एकं सांस्कृतिकं महोत्सवम्