दुर्गापूजा बंगालदेशीयानां प्रमुखः धार्मिकः सांस्कृतिकः च उत्सवः अस्ति। एषा हि हिन्दुधर्मावलम्बिनां प्रमुखतमः जाज्वल्यमानः च उत्सवः। शरदृतौ नीलं नभः, काशफूलानां कम्पनं, च धाकवाद्यस्य घोषः — एतेषां मध्ये दुर्गादेव्याः आगमनस्य सूचना इव दृश्यते। सामान्यतः आश्विनमासे दुर्गापूजा आयोज्यते, कदाचित् कार्तिकमासे अपि। एषा पूजा केवलं धार्मिकं न, अपि तु सामाजिकं सांस्कृतिकं च उत्सवः अस्ति।

देवीदुर्गाया: स्वरूपम्

देवी दुर्गा हिन्दुधर्मस्य अनुसारं शक्तेः प्रतिरूपं भवति। सा दशभुजा अस्ति, यस्याः सर्वासु भुजासु भिन्नानि आयुधानि देवतेभ्यः प्राप्तानि दृश्यन्ते। तस्या वाहनं सिंहः अस्ति, यः तस्याः अपराजेयशक्तेः प्रतीकः। सा महिषासुरं नामकं असुरं हत्वा धर्मस्य रक्षां कृतवती। एषा कथा ‘देवीमाहात्म्ये’ वा ‘चण्डीपाठे’ वर्णिता अस्ति। अस्यै शक्त्यै समर्पणं कृत्वा एव दुर्गापूजा आयोज्यते।

पूजारूपं कालः च

दुर्गापूजा सामान्यतः पञ्चदिनानि यावत् आयोज्यते—महालयात् आरभ्य षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी च। महालये दुर्गादेव्याः आगमनं चिन्त्यते, दशम्यां तस्याः जलविसर्जनेन समापनं भवति। एतेषु दिनेषु सर्वे जना: नूतनवस्त्राणि परिधानं कुर्वन्ति, मण्डपदर्शनं कुर्वन्ति, बान्धवमेलनं, नृत्यसंगीतादिकं च कुर्वन्ति। सर्वं मिलित्वा उत्सवः प्रफुल्लः भवति।

महालयः

महालयदिनं दुर्गापूजायाः शुभारम्भबिन्दुः। एषः दिनः पितृपक्षस्य अन्त्यः, देविपक्षस्य च आरम्भः। अनेके जना गङ्गायां पितॄन् तर्पयन्ति। प्रभाते “महिषासुरमर्दिनी” इत्याख्यं आकाशवाण्याः कार्यक्रमं श्रुत्वा जनाः उत्सवभावनां अनुभवन्ति। चण्डीपाठेन सह एषा परम्परा प्रचलिता अस्ति।

षष्ठी-दशमी पर्यन्तम्

षष्ठ्यां बोधनं, आमन्त्रणं, अधिवासः च सम्पद्यते। सप्तम्यां नवपत्रिकायाः स्नानं स्थापनेन सह आयोज्यते। अष्टम्यां महाअष्टमीपूजा, कुमारीपूजा च विशेषं भवति। नवम्यां चण्डीपाठः, होमकर्म च क्रियते। दशम्यां सिन्दूरखेलनं सम्पन्नं भवति, अनन्तरं जलविसर्जनं कृत्वा देवीं विदायं ददति।

सामाजिकपक्षः

एषा दुर्गापूजा धार्मिकं न केवलं, अपि तु सामाजिकसामञ्जस्यस्य अपि प्रतीकः अस्ति। सर्वे वर्णाश्रमनियमानतिक्रम्य उत्सवे सम्मिलन्ते। अनेके प्रवासिनः अपि एतस्मिन्नवसरे स्वगृहं प्रतिनिवर्तन्ते। विद्यालयाः, कार्यालयाः च विरामं गृह्णन्ति। सर्वे जना हर्षेण उत्सवम् अनुभवन्ति।

आर्थिकं सांस्कृतिकं च महत्वम्

एतस्मिन् काले नूतनवस्त्रविक्रयः, पण्डपनिर्माणम्, दीपसज्जा, अन्नपानविक्रयः इत्यादिना सह सहस्रशः जना: जीविकामार्जनं कुर्वन्ति। कुम्भकाराः, शिल्पिनः, दीपकाराः च एषा पूजया लाभं प्राप्नुवन्ति। अपि च, गीत-नृत्य-नाटकमालायाः आयोजनं क्रियते। थिमाधारितपण्डपाः, दीपसज्जाः च सौन्दर्यं वर्धयन्ति।

पर्यावरणीयदृष्टिः

दुर्गापूजायाः विसर्जनेन कदाचित् जलदूषणं, रसायनदूषणं च दृश्यते। परं वर्तमानकाले बहवः पूजासमितयः पर्यावरणहिताय प्राकृतिकवर्णस्य मूर्तिमात्रां उपयोगं कुर्वन्ति, यः अत्यन्तं प्रशंसनीयः प्रयासः।

उपसंहारः
दुर्गापूजा न केवलं धार्मिकं उत्सवः, अपि तु श्रद्धा, सामाजिकैक्यं, सांस्कृतिकपरम्परा च अस्ति। एषा शक्तेः आराधनया अनीतिं नाशयित्वा सद्गुणानां विजयः स्मार्यते। दुर्गापूजा अस्मान् नवचेतनया युक्तं करोति। तस्मात् एषः उत्सवः बङ्गालजनानां जीवनस्य एकः अविभाज्यः भागः अस्ति।

जयतु दुर्गा माता।

दुर्गापूजा

दुर्गापूजासम्बन्धितं एकं निबन्धम्।