प्रस्तावना

निद्रा इति शब्दः श्रमपरिहाराय, शरीरमनोः विश्रामाय, चैतन्यस्य पुनर्नविकरणाय च प्रयुज्यते। आयुर्वेदशास्त्रे निद्रां "त्रयी-उपस्तम्भानाम्" एकं मन्यते — आहारः, निद्रा, ब्रह्मचर्यम् च। यत्र नास्ति निद्रा, तत्र नास्ति स्थैर्यं, न अस्ति एकाग्रता, न च दीर्घजीवनं। विशेषतः छात्रजीवने निद्रायाः स्थानं अत्यन्तं महत्वपूर्णं भवति।

विद्यार्थिनां दिनचर्या अत्यधिकं व्यस्तं भवति। तैः प्रातःकाले आरभ्य सायं पर्यन्तं पाठशालायाम् अध्ययनम्, गृहोपदेशः, गृहकार्यं, परीक्षायाः तैयारी, अतिरिक्तगत्याः (extra-curricular activities) च अनुष्ठीयते। एवं व्यस्तजीवने यदि शरीरं च मनः च पर्याप्तं विश्रान्तिं न प्राप्नुतः, तर्हि नूनं तयोः कार्यक्षमता ह्रासं गच्छति।

निद्रायाः कालः केवलं विश्रान्त्यर्थं न, अपि तु मस्तिष्कस्य स्मृतिसंशोधनाय, शारीरिककोशानां पुनः निर्माणाय, हार्मोनस्य सन्तुलनाय च प्रयोजनं करोति। निद्राकाले मस्तिष्के शिक्षितं ज्ञानं दीर्घकालस्मृतौ निषेच्यते। एषः स्मृतिसंशोधनप्रक्रिया विशेषतया REM अवस्थायां सञ्जायते।

वर्तमानयुगे छात्राः यावत् प्रतिस्पर्धायां विजयं प्राप्तुं यत्नं कुर्वन्ति, तावत् निद्रायाः उपेक्षा अपि कुर्वन्ति। चाय-कॉफी-पेयादिभिः कृत्रिमचेतनतां प्राप्य रात्रौ अपि अध्ययनं कुर्वन्ति। किन्तु दीर्घकालीनदृष्ट्या एषा प्रवृत्तिः तेषां मानसिकं शारीरिकं च स्वास्थ्यं नाशयति।

प्राचीनभारतीयशास्त्रेषु अपि निद्रायाः महत्त्वं बहुशः उल्लिखितं दृश्यते। चरतसंहितायाम् उक्तं यत् –
"निद्रया युक्तमुक्तं च बलं वर्णं च वर्धते।"
अर्थात् यः सम्यग् निद्रां करोति, तस्य बलं, वर्णः (त्वक्-कान्तिः), उत्साहः, मानसिकबलं च वर्धते।

आधुनिकवैज्ञानिकदृष्ट्या अपि निद्रा अतिशयम् आवश्यकम् – विशेषतः अध्ययनशक्तेः, स्मृतिशक्तेः, निर्णयक्षमतायाः, तनावनियन्त्रणस्य च दृष्ट्या। विश्वस्वास्थ्यसंस्थायाः (WHO) अनुसारं, ६०% छात्राणां कृते निद्राभावः प्रमुखं मानसिकदुर्बलतायाः कारणं अस्ति।

एवं सर्वे पक्षाः दृष्ट्वा, अयं प्रकल्पः छात्राणां कृते निद्रायाः प्रभावं वैज्ञानिकदृष्ट्या, शास्त्रीयदृष्ट्या, तथा व्यावहारिकदृष्ट्या परीक्षिष्यते। अस्मिन् प्रकल्पे वयं पश्यामः कथं निद्रायाः अभावः छात्रप्रदर्शनं प्रतिकूलं करोति, एवं कथं नियमितया निद्रया छात्रः आत्मनं शारीरिकम् मानसिकम् च दृष्ट्या उत्कृष्टं कर्तुं शक्नोति।

१. निद्रायाः वैज्ञानिकदृष्टिः

१.१ निद्रायाः चरणानि
निद्रायाः द्वे प्रमुखे अवस्थे स्तः – REM (Rapid Eye Movement) तथा NREM (Non-REM)।

NREM निद्रायाम् शरीरः विश्रामं प्राप्नोति, ऊर्जानवीनीकरणं भवति।

REM अवस्थायां मस्तिष्कः सक्रियः भवति, स्वप्नदर्शनं च भवति, स्मृतिः दृढीभवति।

१.२ जैवरासायनिक प्रक्रियाः
निद्रायाः समये सेरोटोनिन्, मेलाटोनिन्, डोपामिन् इत्यादयः हार्मोन्स् सन्तुल्यन्ते। एते हार्मोन्स् छात्रस्य मनःशक्तिं, मनोबलं, एकाग्रतां च संवर्धयन्ति।

२. छात्रजीवने निद्रायाः महत्त्वम्

विद्यार्थिनः दिनचर्या अत्यन्तं व्यस्तं भवति – प्रातःकाल आरभ्य पाठशाला, गृहकार्यं, पाठनम्, अतिरिक्तगत्याः (extra-curricular activities) इत्यादिकम्। एतस्मिन् सन्दर्भे यदि पर्याप्तं निद्रां न प्राप्नुवन्ति, तर्हि तेषां शरीरं च मनश्च शीघ्रं क्लान्तं भवति
लाभाः
मनोबलवर्धनम्

स्मृतिशक्तेः तीव्रता

रोगप्रतिकारकशक्तेः वृद्धि

निर्णयशक्तेः सशक्तीकरणम्

आत्मनियन्त्रणस्य विकासः

३. निद्राभावस्य छात्रपरिणामः

यदि छात्रः प्रतिदिनं केवलं ४–५ घण्टामात्रं निद्रां करोति, तर्हि शारीरिकदुर्बलता, मानसिकविकृति, तथा अध्ययनस्य गुणवत्ताह्रासः दृश्यते।

दुष्परिणामाः

अवधानभङ्गः – कक्षायां शिक्षकस्य वचनेषु ध्यानं न स्यात्।

मनोविक्षोभः – चिढ़चिढ़ापनं, क्रोधः, विषण्णता च वृद्धिं गच्छति।

स्मृतिह्रासः – पठितं विषयं शीघ्रं विस्मृतं भवति।

शारीरिकदोषाः – नेत्रपीडा, पाचनदोषः, रक्तचापः इत्यादयः रोगाः उत्पद्यन्ते।

४. निद्रया स्मृतिशक्तेः संवर्द्धनम्

शोधानुसारं ज्ञायते यत् निद्रायाम् नूतनं शिक्षितं विषयं दीर्घकालस्मृतौ निषेच्यते। REM निद्रायां मस्तिष्कस्य हिप्पोकैम्पस्नामकः भागः सक्रियः भवति, यः स्मृतिसंग्रहणस्य केन्द्रम् अस्ति।

उदाहरणतः – यदि छात्रः पठित्वा तदनन्तरं निद्रां करोति, तर्हि तस्य स्मृति अधिकं दृढं भवति।

५. निद्रा च मनोबलम्

सुप्तस्य छात्रस्य स्वभावः सौम्यः, आत्मविश्वासयुक्तः, चिन्तारहितश्च भवति। निद्राभावेन दुःस्वप्नदर्शनं, भयम्, तनावः च वर्धते।

मनोवैज्ञानिकलाभाः:

शान्तमना अवस्था

तनावः न्यूनः

सकारात्मकचिन्तनम्

मनोबलस्य संवर्द्धनम्

६. निद्रानियमः एवं अध्ययनप्रदर्शनम्

नियमितं शयनवेलां निश्चितं कुर्वन्तु:

रात्रौ निश्चिते समये शयनं गत्वा, प्रातःकाले एकस्मिन्नेव समये उत्तिष्ठन्तु।

शयनपूर्वं मोबाइलदूरवाणी, सामाजिकमाध्यमं च त्यजन्तु।

रात्रौ तीव्रप्रकाशयुक्तदृष्टि परिहार्याः।

‘Digital Detox’ नामकं अभ्यासः निद्रासंस्थापनाय उपयोगी।

नियमितया निद्रया छात्रः एकाग्रचित्तः भवति, तत् तस्य अध्ययनं प्रभावशालीं करोति।

७. प्रत्याहारः - निद्रायाः सुधाराय उपायाः

उपायः विवरणम्

ध्यानाभ्यासः शयनपूर्वं ५-१० मिनिटानाम् ध्यानं मनसः शान्तिं जनयति।
तैलमर्दनम् ब्राह्मी-तैलस्य शिरःपरि मर्दनं निद्रां शीघ्रं जनयति।
पुस्तकोपयोगः शयनपूर्वं पठिता सुखसाहित्यं निद्रागमनाय सहायकम्।
उत्तमः आहारः शयनात्पूर्वं अधिकं भोजनं वा चाय-कॉफी परिहार्यः।

८. निष्कर्षः

सर्वेषां अध्येतॄणां कृते निद्रा नैव केवलं शरीरविश्रामाय, अपि तु ज्ञानार्जनस्य, स्मृतिसंवर्धनस्य, च मानसिकस्वास्थ्यस्य मूलाधारः अस्ति। निद्रायाः यथोचितं पालनं कृत्वा छात्रः आत्मनं सर्वतोमुखविकसितं कर्तुं शक्नोति।

अतः सर्वे छात्राः निद्रायाः समये सावधानाः भवन्तु। यदा निद्रा नियमितं स्यात्, तदा विजयः अनिवार्यः।

निद्रायाः छात्रप्रदर्शनपर प्रभावः

Importance of sleep