नृत्यं मानवानां विशिष्टं आत्माप्रकाशस्य माध्यमम् अस्ति। एतत् केवलं शरीरिकगतिसंयोजनं न, अपि तु भावनानां, संस्कृतेः, इतिहासस्य च गभीरं प्रकाशनम्। मम मतं यत् नृत्यं केवलं मनोरञ्जनस्य रूपं नास्ति, अपि तु एषा जीवनस्य एकं प्रमुखं कलारूपं, यत् मानवीयसंस्कृतेः विकाशे अविभाज्यं स्थानं धारयति।

नृत्यं भावनायाः सहजः प्रकाशः। यदा वाणी असमर्था भवति तदा नृत्यं स्वशरीरचेष्टया, मुखविन्यासेन, च साङ्गीतिकलयया अपि तं भावं प्रकटीकरोति यं शब्दैः व्यक्तुं न शक्यते। मम अभिप्राये, नृत्यं यथार्थे एकं योगमयमस्ति—यत्र शरीरं, मनः, आत्मा च एकत्रे छन्दमय भावं वदन्ति। एषः भावः कदाचित् हर्षरूपेण, कदाचित् दुःखरूपेण, कदाचित् प्रतिरोधरूपेण, अपि च मौनसन्तोषरूपेण व्यक्तः भवति।

मम दृष्ट्या, नृत्यं केवलं एककं वा सामूहिकं प्रदर्शनं न, अपि तु एषः संस्कृतेः वाहकः। प्रतिनिर्दिष्टप्रदेशस्य, जातेः, धर्मस्य च स्वकीयं नृत्यरूपं अस्ति, यत् तस्य समाजस्य परम्परां, भावनां च प्रकटयति। उदाहरणरूपेण—भारते भरतनाट्यम्, कथ्थक्, ओडिसी, मणिपुरी इत्यादीनि शास्त्रीयनृत्यरूपाणि धार्मिककथाभिः, पुराणैः, दर्शनेन च सम्बद्धानि। तद्वत्, बाङ्ग्लादेशदेशे ग्रामीणनृत्यरूपाणि—जारि, सारी, धामाइल्, लाठीखेल इत्यादीनि तत्रस्थानियसंस्कृतेः प्रतिबिम्बं ददाति।

मम मते, नृत्यं केवलं पर्वेषु वा उत्सवेषु प्रयुक्तं न, अपि तु एषः व्यक्तित्वविकासस्य, आत्मविश्वासस्य, अनुशासनस्य, च मानसिकशान्तेः साधकः। नर्तकः शारीरिकरूपेण सुदृढः, मानसिकरूपेण एकाग्रः, आत्मिकरूपेण च संवद्धः भवितव्यम्। एषः अभ्यासः तस्य जीवनस्य अन्येषु क्षेत्रेषु अपि शुभं परिणामं ददाति। यदा अहं नृत्यसमारम्भे भागं गृह्णामि, तदा मया यः आत्मसन्तोषः शान्तिः च अनुभवः सः अन्यत्र न लभ्यते।

विशेषतः शिक्षाक्षेत्रे नृत्यं शिशूनां मध्ये अनुशासनम्, आत्मगौरवम्, सृजनशीलतां च विकसितं करोति। एषः तेषु कलात्मकस्वभावं जागरयति। अधुना अनेकानि विद्यालयानि नृत्यं पाठ्यवस्तुरूपेण स्वीकुर्वन्ति, यत् निश्चितरूपेण सकारात्मकदिशाम् प्रदर्शयति।

किन्तु, मम दृष्टेः दुःखेजनकं यत् अधुनातनप्रौद्योगिकीजीवने जनाः नृत्यस्य पारम्परिकं स्वरूपं विस्मरन्ति। सामाजिकमाध्यमानां प्रभावेण ‘ट्रेन्डि डान्स्’ च इत्यादीनां नाम्ना नृत्यकला स्थूलतां प्राप्नोति। यद्यपि प्रत्येकस्य नृत्यरूपस्य पृष्ठे एकं दर्शनम्, एकं दीर्घकालीनं साधनां च अस्ति। अतः मम अभिप्रायः यत् अस्माभिः नृत्यं केवलं मनोरञ्जनाय न स्वीकर्तव्यम्, किन्तु सम्पूर्णकलारूपेण सम्माननीयम्।

अन्ते, अहं वदामि—नृत्यं मम जीवनस्य लयः। एषः कदाचित् सृजनस्य आनन्दः, कदाचित् मोक्षस्य संस्पर्शः, पुनः कदाचित् प्रतिरोधस्य वाणी। नृत्यद्वारा अहं आत्मानं ज्ञातुं शक्नोमि, स्वेन सह संवादं करोमि, च नवस्य आत्मलोकस्य प्रवेशं करोमि। मम विश्वासः यः—यदि प्रत्येकः मानवः एकवारं नृत्येन आत्मिकसंबन्धं स्थापयेत्, तर्हि सः जीवनं अधिकं गम्भीरतया अनुभवेयात्।

नृत्ये जन्मः नृत्ये मृत्युः

नृत्यं मम प्राणः अस्ति