भूमिका:
नृत्यं शारीरिकाभिव्यक्तिरूपेण भावनां, संस्कृतेः च प्रकाशनं करोति। एषः कला केवलं मनोरञ्जनस्य साधनं न, अपितु सांस्कृतिकं धार्मिकं च महत्त्वं वहति। नृत्यं मानवेतिहासस्य प्राचीनतमेषु कलासु अन्यतमं वर्तते। पृथिव्याः विविधेषु देशेषु, समाजेषु, संस्कृतिषु च, नृत्यस्य अनेकविधाः रूपाणि विकसितानि।

१. शास्त्रीयनृत्यम्:
भारतीयशास्त्रीयनृत्यानि दीर्घकालिकं समृद्धं च परम्परां वहन्ति। प्रमुखानि प्रकाराः—

भरतनाट्यम्: तामिलनाडु-राज्ये उत्पन्नं नृत्यरूपम्, यत् मुद्राभिः, नयनाभिव्यक्तिभिः च पौराणिककथाः दर्शयति।
कथक्: उत्तरभारते प्रचलितं नृत्यं यत् घुघ्रुकण्टनैः च भ्रमणैः शोभितम्। एषः शैली कथनप्रधानः अस्ति।
कुचिपुडि, ओडिसि, मणिपुरी, मोहिन्याट्टम्, कथकली इत्यादयः अपि शास्त्रीयनृत्यरूपाणि यानि प्रादेशिकभेदेन विशिष्टानि भवन्ति।

२. लोकनृत्यम्:
लोकनृत्यं जनजीवनस्य प्रतिबिम्बरूपेण दृश्यते। उत्सवेषु, कृषि-काले, विवाहे, धार्मिककृत्येषु च एतानि नृत्यानि दृश्यन्ते।

भङ्ग्रा (पाञ्चालदेशे): ऊर्जा-पूर्णं हर्षजनकं च नृत्यं यत् कृषिकार्यस्य फलस्य उत्सवाय क्रीयते।
गर्बा डाण्डिया (गुजरातदेशे): नवरात्र्याः समये स्त्रियः वृत्ताकारे गत्वा गर्बा नृत्यं कुर्वन्ति; डाण्डिया नामकदण्डाभ्यां सह नृत्यन्ति।
छौ नृत्यम् (झारखण्ड-पश्चिमबङ्गदेशे): मुखवेषधारणेन सह पौराणिककथानां अभिनयः भवति।
धमाल्, गम्भीरा, झूमुर्, भौमि इत्यादीनि अपि पूर्वभारतस्य प्रमुखानि लोकनृत्यानि।

३. आधुनिकनृत्यम्:
अधुना पाश्चात्यप्रभावेण अनेके नूतननृत्यप्रकाराः विकसिताः।

बॅले : यूरोपदेशात् आगतं ललितं सौन्दर्यमयम् नृत्यं।
जैज्, हिप्-हॉप्: अमेरिकदेशे उत्पन्ने नृत्यरूपे, यत्र गति, लयः, शैली च विशेषाः भवन्ति।
समकालीननृत्यम् : यत्र शरीरगतिशीलता, भावना च स्वतन्त्रतया प्रकाश्यते।
बॉलिवुड् नृत्यम्: भारतीयचलचित्रेभ्यः उद्भूतं, पाश्चात्यभारतीययोः शैलीयोः सम्मिलनं दृश्यते।

४. धार्मिकं आध्यात्मिकं च नृत्यम्:
अनेकानि नृत्यानि धार्मिककृत्येषु आध्यात्मिकभावनायाः प्रकाशाय च प्रयुज्यन्ते।

सत्रियनृत्यम् (असम्): वैष्णवधर्मस्य प्रचारार्थं विकसितं नृत्यम्।
भक्तिनृत्यम्: भक्तिसङ्गीतैः सह नृत्यं, यत् भक्तेः भावं प्रकटयति।

५. नाट्यनृत्यम् (नाट्यमञ्चे नृत्यम्):
नाटकेषु, नृत्यं अभिनयस्य अङ्गरूपेण दृश्यते। भारतदेशे कथकली उदाहरणरूपेण गण्यते। पाश्चात्यदेशेषु ओपेरा, म्युज़िकल् थियेटर इत्यादिषु गीतनृत्ययोः समन्वयः भवति।

उपसंहारः:
नृत्यं सार्वभौमभाषारूपेण कार्यं करोति—या विना शब्दैः अपि भावना, संस्कृति, परम्परा च व्यक्तुं शक्नोति। प्रत्येकस्य देशस्य प्रदेशस्य च नृत्यशैली तत्रस्थितजीवनपद्धतेः, सामाजिकविश्वासानां च प्रतीकं भवति। यद्यपि नृत्यस्य रूपं समयेन परिवर्तते, तथापि तस्य प्रभावः महत्त्वं च कालातीतं भवति।

नृत्य:

नृत्यस्य विविधाः प्रकाराः" विषयक संस्कृत निबन्धः