अस्माकं परिपार्श्वस्थपरिस्थितिर् एव परिवेशः इति कथ्यते। पुरा अस्मिन् देशे डुमदलशोभितः प्राकृतिकः परिवेशः जीवजीवनाविकाशे साहाय्यं सम्पादितवान्। परन्तु पाश्चात्यसभ्यतायाः करालग्रासेन तथा शिल्पायनदानवस्य विषश्वासेन नितरां कलुषतां प्राप्नोति स्वर्गोपमा भारतभूमिः। अरण्यानीकर्तनेन च विरचिता मानवसभ्यतायाः शरशय्या।

सभ्यतायाः विस्तारेण सह परिवेशदूषणस्य सूत्रपातः जातः। विज्ञानप्रयुक्तिबलेन अनेकानि यन्त्रागाराणि निर्मितानि। मार्गेषु यानवाहनस्य पाचुर्यं दृश्यते। यत्र तत्र उच्छिष्टं द्रव्यं जनाः मार्गे पुष्करिण्यादिषु निक्षिपन्ति। ततश्च आगतं पारमाणविकाग्निस्वम्। हिरोसिमा-नागासाकिनगरयोः परमाणुविस्फोटनस्य वेदनामयी स्मृतिरद्यापि मानवानां हृदये वेदनां सृजति। एतेभ्यः कारणेभ्यः एव परिवेशः प्रतिनियतं दूषितः भवति।

परिवेशदूषणं चतुर्धा विभज्यते -

१) वायुदूषणम्
२) जलदूषणम्
३) मृत्तिकादूषणम्
४) शब्ददूषणम्

एतेषां परिचयः अधस्तात् प्रदीयते -

१) वायुदूषणम् — वायुं विना अस्माकं सर्वेषां जीवनं न प्रचलेत्। परन्तु अधुना वायुदूषणम् अधिकतया जायते। यानेभ्यः यन्त्रागारेभ्यश्च निर्गताः धूमाः वायुं दूषयन्ति। ताम्रकूटसेवनेनापि वायुदूषणं भवति।अपि च, अरण्यध्वंसः एव वायुदूषणस्य प्रधानं कारणम्। यतः, वायुदूषकान् पदार्थान् अपसारयन्ति वृक्षाः। वृक्षाणां पत्रेषु प्रविशति कार्बनडाइअक्साइडवायुः, निर्गच्छति च अक्सिजेनवायुः। यः हि अस्माकं जीवनधारणाय अतीव प्रयोजनीयः। यत्र तत्र पतितमृतपश्वादीनां दुर्गन्धेन अपि वायुदूषणं जायते।

वायुम् अपि दूषयन्ति धूमाः यानैः यन्त्राणैः च।

२) जलदूषणम् – विषाक्तवाष्पेण वर्ज्यपदार्थेन आकरजतैलेन च जलदूषणं भवति। यन्त्रागाराणां वर्ज्यपदार्थेन नदीनां तथा समुद्राणां जलं दूषितं जायते। क्षेत्रादिषु रासायनिकसारप्रयोगेणापि जलं दूषितं भवति। अधुना तु दृश्यते यत् – अर्वाचीनाः जनाः उच्छिष्टं द्रव्यं पुष्करिण्यादिषु निक्षिपन्ति। उन्मुक्तशौचीगारेण जलं दूषितं जायते। अपि च, सरोवरादिषु वस्त्रादिकस्य प्रक्षालनं हि जलदूषणस्य अपरं कारणम्।

नदीपुष्करिण्यादीनि जलानि मलिनानि भवन्ति अपशिष्टेन।

३) मृत्तिकादूषणम् – यन्त्रागाराणां वर्ज्यपदार्थेन आकरजतैलेन च मृत्तिकादूषणं जायते। कृषकाः अधिकं शस्यम् उत्पादयितुं रासायनिकसारं प्रयोगीकुर्वन्ति, येन मृत्तिकादूषणं भवति। अपि च, अरण्यच्छेदनेन पशुचारणेन झञ्झादिदुर्योगेन च भूमिः क्षयं प्राप्नोति।

रासायनिकद्रव्यैः च वर्ज्यपदार्थैः च मृत्तिका दूष्यते।

४) शब्ददूषणम् – शब्ददूषणम् अतीव कष्टकरं दूषणं भवति। यन्त्राणां यानानां च अनवरतं शब्देन शब्ददूषणं जायते। तेन रोगिणः सर्वदा असौविध्यं मन्यन्ते, छात्राश्च मनःसंयोगाभावात् सम्यक् पठितुं न पारयन्ति। उत्सवदिवसेषु शब्दवर्धकानि यन्त्राणि हृदयं विदारयन्ति। नगरेषु ग्रामेषु च दीपावल्याः रात्रौ युवकादिभिः अग्निद्रव्यविस्फोटनं क्रियते। परन्तु अधुना उत्सवदिवसेषु शब्दवर्धकानि यन्त्राणि नियन्त्रितानि। अपि च, केचन धूर्ताः स्वेच्छया यत्र तत्र शब्दं कुर्वन्ति। किञ्च, परमाणुविस्फोटनं हि अपरं कारणं शब्ददूषणस्य।

तीव्रः शब्दः मनसः स्वास्थ्यं नाशयति।

तत्प्रतिकारविधिः

सभ्यतायाः विकाशेन सह क्रमेण वर्धते परिवेशदूषणम्। अतः तस्य प्रतिकारविधिः विधेयः।

प्रथमतः – अरण्यसृष्टिः हि वायुदूषणरोधस्य प्रधानं साधनम्। यतः वृक्षरोपणेन वनसंरक्षणेन च यथा वायुः शोधितः स्यात् तथा भूमिरपि संरक्षिता स्यात्। अतः सर्वत्र वृक्षरोपणकार्यं करणीयम्।

द्वितीयतः – वर्ज्यपदार्थाः निदिष्टे स्थाने एव निक्षेपणीयाः। उन्मुक्तशौचागारः न कुत्रापि स्थापनीयः।

तृतीयतः – परमाणुशक्तेः अवसानं साधनीयम्। अथवा तस्याः शान्तिपूर्णः प्रयोगः कर्तव्यः।

चतुर्थतः – ताम्रकूटसेवनविषये अपि जनानां सावधानता अवलम्बनीया।

परिशेषे एतदेव वक्तुं शक्यते यत् – परिवेशदूषणरोधाय मानवेषु सचेतनता आदौ एव आवश्यकी। तेन परिवेशः पूर्ववत् स्निग्धः शीतलः पवित्रश्च भविष्यति।

#परिवेशदूषणम् #SaveEnvironment #वृक्षरोपणम्

#PollutionAwareness #CleanIndia

परिवेशदूषणं तत्प्रतिकारश्च

पर्यावरणस्य रक्षणं मानवजीवनस्य संरक्षणम्।