1. प्रस्तावना

पर्यावरणं मानवजीवनस्य अपरिहार्यं भागं अस्ति। वायुः, जलम्, भूमिः, अग्निः, आकाशं च—एते पंचमहाभूताः जीवनस्य मूलाधाराः सन्ति। किन्तु आधुनिकीकरणस्य युगे, मानवः स्वस्य सुखाय संसाधनानां अतिक्रमेण उपयोगं कृत्वा पर्यावरणं दूषयति। अस्य दूषणस्य कारणेन न केवलं मानवीय जीवनं, अपितु सम्पूर्णजीवसमाजः विनाशमार्गं प्रति गच्छति।

2. पर्यावरणदूषणस्य परिभाषा

पर्यावरणस्य तात्त्विकसंतुलनस्य हानिकरः परिवर्तनः यः प्राकृतिकतया न सञ्जायते, किन्तु मानवनिर्मितः भवति, सः पर्यावरणदूषणम् इत्युच्यते। यत्र वायुमण्डलम्, जलानि, मृत्तिका वा, रासायनिकद्रव्यैः, अवशिष्टैः, ध्वनिना, प्रकाशेन वा दूष्यते, तत्र तत्र दूषणं भवति।

3. वायुदूषणम्

वायुदूषणं तु अत्यन्तं गम्भीरं समस्या अस्ति। कारखानायाः धूमः, यानानां धूमः, जीवदग्धिः, इंधनदाहः च वायुमण्डले विषाक्तगैस्स्रावं कुर्वन्ति। अस्य परिणामतः वायुमण्डले कार्बनडाइऑक्साइड्, सल्फरडाइऑक्साइड्, नाइट्रोजन-ऑक्साइड् च इत्यादीनां मात्रा वृद्धिं गच्छति। अस्य कारणेन अस्थमा, श्वासकष्टम्, हृदयविकारः इत्यादयः रोगाः जायन्ते।

4. जलदूषणम्

नद्यानां, सरसां, जलाशयानां च जलं यदा मलिनं भवति तदा जलदूषणं भवति। उद्योगशालायाः रासायनिकद्रव्याणि, गृहाणां मलजलं, कृषिकर्मणि प्रयुक्तानि रसायनानि जलं दूषयन्ति। एषः दूषितजलः मानवजीवनाय खतरनाकः अस्ति। अस्य सेवनात् हैजा, पीलिया, टायफॉइड् इत्यादयः रोगाः प्रसारन्ते।

5. मृत्तिकादूषणम्

मृत्तिकायाम् अवशिष्टनिक्षेपः, विषद्रव्यविसर्जनम्, कृषिकर्मणि रसायनप्रयोगः च मृत्तिकां दूषयन्ति। मृत्तिकायां जब दूषणं भवति तर्हि तस्य उत्पादकशक्ति ह्रासं गच्छति। कृषिः नष्टा भवति, अन्नवस्तूनां गुणवत्तापि ह्रासमवाप्नोति।

6. ध्वनिदूषणम्

ध्वनिदूषणं तु एकं अदृश्यं दूषणम् अस्ति। यानसञ्चारस्य कोलाहलः, कारखानायाः ध्वनिः, उच्चशब्दकः सङ्गीतः, निर्माणकार्यस्य कोलाहलः इत्यादयः स्रोतः सन्ति। अस्य परिणामतः कर्णशक्ति नष्टा भवति, निद्राभङ्गः, मानसिकचिन्ता, रक्तचापवृद्धिः च जायन्ते।

7. प्रकाशदूषणम्

रात्रौ अत्यधिकदीपनस्य कारणेन यदा आकाशे प्रकाशविस्तारः भवति, तदा प्रकाशदूषणं भवति। एषः खगोलविज्ञानाय बाधकः अस्ति। प्राणीणां स्वाभाविकचर्याः, निद्रायाः, प्रवृत्तीनां च व्यवधानं सञ्जायते।

8. प्लास्टिकदूषणम्

प्लास्टिक् एकः अविनाशनीयः पदार्थः अस्ति, यः सहस्रवर्षपर्यन्तं न नश्यति। एषः सागरं, मृत्तिकां च दूषयति। जन्तवः प्लास्टिकं खादन्ति, येन ते मृत्युमवाप्नुवन्ति। प्लास्टिकदूषणं तु आधुनिककालस्य अत्यन्तं गम्भीरं संकटम् अस्ति।

9. जैविककचरादूषणम्

रसोईकचरा, बायोलॉजिकल अवशेषाः, मृतजीवाः च इत्यादयः यदा यथायोग्यं निष्कासिताः न भवन्ति तदा रोगाणवः उत्पद्यन्ते, असह्यगन्धः च सञ्जायते। अस्य कारणेन महामारीणां भयङ्करं स्वरूपं प्रकटते।

10. औद्योगिकदूषणम्

उद्योगशालाः तु विकासस्य सूचकाः सन्ति, किन्तु अयथायोग्यं रासायनिकविसर्जनं, जलविसर्गः, ध्वनि-प्रकाश-स्रावः च प्रदूषणस्य मूलकारणानि भवन्ति। यदि उद्योगाः स्वसङ्क्रामकवस्तूनां शुद्धिकरणं न कुर्वन्ति तर्हि पर्यावरणं नाशं गच्छति।

11. कृषिक्षेत्रदूषणम्

कृषिकर्मणि अधिकरसायनप्रयोगः, रासायनिकखाद्यः, कीटनाशिनः च यदा मृत्तिकायाम् मिश्र्यन्ते तदा मृत्तिकायाः, जलस्य च गुणः क्षीयते। अन्नं विषाक्तं भवति, अस्य सेवनात् रोगाः उत्पद्यन्ते।

12. नगरीकरणदूषणम्

जनसंख्या वृद्धिः, नगरविस्तारः, भवननिर्माणम् इत्यादिभिः कूपजलं क्षीणं भवति, वृक्षाः छिद्यन्ते, धूलिकणाः वर्धन्ते। एते सर्वे प्रदूषणं वर्धयन्ति।

13. जनसंख्या वृद्धि

यदा जनसंख्या अतीव वर्धते तदा प्राकृतिकसाधनानां अत्यधिकउपयोगः भवति। एतेन वायुः, जलं, भूमिः च दूष्यन्ते। अस्य नियंत्रणाय जनसंख्या व्यवस्थापनं आवश्यकम्।

14. प्रदूषणस्य सामाजिक-आर्थिकप्रभावः

प्रदूषणस्य कारणेन रोगव्ययः वर्धते, उत्पादकता ह्रासं गच्छति, रोजगारस्य अवसराः नश्यन्ते, स्वास्थ्यव्यवस्था भारग्रस्तं भवति। अस्य दीर्घकालीनप्रभावः राष्ट्रस्य आर्थिकविकासे बाधकः भवति।

15. पर्यावरणदूषणे शासनस्य उत्तरदायित्वम्

शासनं निबद्धनियमैः, पर्यावरणसंरक्षणकाय्र्यक्रमैः, शिक्षया, दण्डविधानैः च प्रदूषणनिरोधे प्रयासान् कुर्वन् अस्ति। तथापि, प्रजायाः सजगता आवश्यकम्।

16. प्रदूषणनिवारणाय उपायाः

वृक्षारोपणं कुर्वीत।

प्लास्टिकद्रव्याणां त्यागः।

पुनर्नवीकरणीयऊर्जायाः उपयोगः।

रसायनरहितकृषिः।

स्वच्छता-अभियानम्।

जनसचेतना निर्माणम्।

17. बालानां शिक्षायाः महत्त्वम्

बालकाः राष्ट्रस्य भविष्यं सन्ति। विद्यालयेषु पर्यावरणशिक्षा यदा दीयते तदा ते सजगाः भविष्यन्ति। शिक्षायाः माध्यमेन प्रदूषणस्य निवारणं साध्यं भवति।

18. वैश्विकप्रयत्नाः

संयुक्तराष्ट्रसंघः, पर्यावरणसंरक्षणसंस्थाः, क्योटो-समझौता, पॅरिस्-सन्धिः इत्यादीनां द्वारा राष्ट्रानि एकत्र मिलित्वा प्रदूषणनिरोधं कुर्वन्ति। अस्य एकात्मदृष्टिकोणः अनिवार्यः।

19. भविष्यस्य पर्यावरणम्

यदि वर्तमानेनैव प्रदूषणं न निरुध्यते तर्हि पृथिवी जीवनाय अनुपयुक्ता भविष्यति। जलवायुपरिवर्तनम्, ध्रुवीयहिमनाशः, वृष्ट्यभावः च जीवनविनाशं कुर्युः।

20. उपसंहारः

पर्यावरणं अस्माकं जीवनस्य आधारः अस्ति। यदि तस्य संरक्षणं न कुर्मः तर्हि आत्मघात एव। प्रदूषणस्य निरोधनं केवलं शासनस्य कर्तव्यम् न, अपितु प्रत्येकस्य नागरिकस्य दायित्वम्। अस्माभिः सजगभावेन सहकार्यं कृत्वा, पर्यावरणरक्षणाय कार्यं कर्तव्यम्। एवं चेत् एव जीवनं सुखमयम्, रोगरहितं च भविष्यति।

पर्यावरणस्य प्रदूषणम्

पर्यावरणप्रदूषणस्य प्रभावः