प्रचलति केषुचिद् विद्वज्जनेषु विवादः — संस्कृतभाषा पुरा व्यवहारनिष्पादिका आसीन् न वेति। केषाञ्चिन्मते संस्कृतभाषया काव्यनाटकादीनि रचितानि प्राचीनकाले। इयं तावद् काव्यभाषा न तु कथ्यभाषेति। मतमेतत् समीचीनं न वेति विमर्शनात् पूर्वं संस्कृतस्य स्वरूपं विचिन्तनीयं।

धरणीतलेऽस्मिन् सर्वासु भाषासु प्राचीनतमा समीचीनतमा च भाषा संस्कृतम्। एषा खलु प्राचीनतमेति तथ्यं भाषाविद्भिरङ्गीकृतं प्रतिष्ठापितं च। एषा समीचीनतमेति तथ्यं भाषाया अस्याः आकृतेः प्रकृतेश्च विश्लेषणेनानुधावनीयं। संस्कृतस्य आकृतिचिन्तने प्रथमतः प्रणम्यः भगवान् पाणिनिः। पाणिनिरेव अस्याः भाषायाः स्थायित्वं सम्पादयामास। नैषा भाषा जरसा जीर्णा, परन्तु बलिष्ठस्वास्थ्यभूषितम् — अस्याः स्थायित्वमिति वक्तव्यम्।

व्याकरणं भाषायाः स्वास्थ्यं स्थायित्वं च सम्पादयति। या भाषा प्रतिपदं व्याकरणं लङ्घयति, सा स्थानभेदेन कालभेदेन च भिन्ना भवति। अतश्च सा भाषा नित्यनवरूपैः शोभितापि नितराम् अगौरवभाजनं भवति। यतः हि देशान्तरस्थेन कालान्तरस्थेन च जनेन सततं परिवर्तनमाना सा भाषा अनायासं बोधितुं न शक्यते। संस्कृतभाषा न व्याकरणलङ्घिनी। अतएव नैषा नवरूपभूषिता। परन्तु कालजयित्वमस्याः सुमहत् गौरवावहम्।

व्याकरणेन भाषायाः व्यवहारः सिध्यति शुद्ध्यति च। वाक्यव्यवहार एव भाषायाः व्यवहारः। व्याकरणं वाक्यरचनाया रीतिं नीतिं च निर्धारयति। पाणिनीयसूत्राणां वक्तव्यं चेत् समीक्ष्यते तर्हि एतत् स्पष्टमवगम्यते यदेताः रीतयः नीतयश्च कथ्यसंस्कृतभाषाविषयिण्य एवेत्यपि। अधुनास्माभिः कानिचन सूत्राणि उल्लिख्यन्ते। हट्टे घटे पथि मण्डपे वा यदा ज्येष्ठकनिष्ठयोः मेलनं भवति तदा कनिष्ठो जनो ज्येष्ठम् अभिवादयति। ज्येष्ठश्च प्रत्यभिवादयति तम्। एतदाचारणं न केवलं प्रचलितं परंतु व्यवस्थितमवश्यकर्तव्यता। अभिवादनकाले कीदृशं वाक्यमुच्चार्यं तत् प्रदर्शितं पाणिनिना — 'प्रत्यभिवादेः शूद्रे' इति सूत्रे (अष्टाध्यायी ८/२/८३)। अभिवादकश्चेत् द्विजातिर्भवति, तद्भिन्नो वा भवति, नारी वा भवति, तदा तत्तत्काले अभिवादनकाले स्वनामोच्चारणं करणीयम्। यथा — देवदत्तः कथयति स्वमातुलं — "अभिवादये देवदत्तोऽहम्" इति। तदा आशीर्वादकः मातुलः कथयेत् — "आयुष्मान् भव देवदत्त"। अत्रान्तिमस्वरः स्यात् त्रिमात्रिकः (प्लुतः)।

अपस्तम्बेन एषोऽभिवादनविधिः सविश्तरं प्रकाशितः। तेनोच्यते —
"दक्षिणं बाहुं श्रोत्रसमं प्रसार्य ब्राह्मणोऽभिवादयीत्, उरःसमं राजन्यः। मध्यसमं वैश्यः। नीचः शूद्रः प्राञ्जलिः" इति।

आचार्येण मनुना या प्रत्यभिवादनरीतिः प्रोक्ता, सा पाणिनिसरणिसम्मतेवेत्येव ज्ञेयम्।

पाणिनिना अभिवादनविधेः परं वैशिष्ट्यम् उल्लिखितम्। तेनोक्तम् —
अभिवादनकाले नामगोत्रादीनाम् अनुल्लेखे सति पूर्वोक्तो नियमः न प्रसज्येत। तत्र प्लुतो न भवेत्।

पाणिनिप्रोक्तस्याभिवादनविधेः समीक्षणेनैतत् प्रतिभाति यत् पुरा कनिष्ठा जनाः संस्कृतेनैव अभिवादनं कुर्वन्ति स्म। संस्कृतेनोक्तस्य आशीर्वादवाक्यस्य अर्थमपि ते जानन्ति स्म। ज्येष्ठाश्च संस्कृताभिवादनवाक्यस्य अर्थं विदन्ति स्म, संस्कृतेनैव चोत्तरं ददति स्म। एतदपि न वन्धुं शक्यते यत् तदानीं केवलं उच्चवर्णानां जनानां मध्ये संस्कृतस्य प्रचलनम् आसीदिति। सूत्रे 'अशूद्रे' इति पदं तत्र गभीरं तात्पर्यम् आवहति। शूद्रकृतस्याभिवादनस्य प्रत्यभिवादने प्लुतस्वरो न स्यात्।
यथा — तु्षजुको यदा वदति "अभिवादये तुषजुकोऽहम्" इति, तदा आशीर्वादकः क्रयात् — "कुशलीऽसि तुषजुक" इति।

'स्त्रियां न' इति वार्तिकेन (४८६४) ज्ञायते — नारीभिरपि संस्कृतेनाभिवादनं कृतमिति।
यदि गार्गी कथयति "अभिवादयेऽहं गार्गी" इति, तदा आशीर्वादकेनोच्यते — "आयुष्मती भव गार्गि" इति। अत्रापि प्लुतत्वं न भवति।

पाणिनिना पुनरुच्यते — दूराह्वाने संबोधनपदस्य अन्तिमस्वरः प्लुतो भवेत् इति (सूत्रं — सूराद्धते (८/२/८४))।

हैहे प्रभृतिभिः शब्दैः पुनराहाने कृते हैहेशब्दयोः प्लुतस्वरो भवेन्तु संबोधनपदस्यान्तिमस्वरस्य। यथा है’ राम! हे’ राम। (सूत्रम् हैहेप्रयोगे हैहयोः (८/२/८५))।

द्विरुक्तिविषये पाणिनिकृते सूत्रे यो विशेषो निर्देशः प्राप्यते तेनापि संस्कृतस्य संवादभाषात्वं प्रमाणितम्। असूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेति पञ्चस्वर्थेषु वाक्यादिस्थस्य संबोधनपदस्य द्विरुक्तं भवति (सूत्रम् वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूया सम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु (८/१/८))। उदाहरणानि यथा— असूयार्थे ‘सुन्दर सुन्दर वृथा ते सौन्दर्यम्’ इति। सम्मत्यर्थे (प्रजायां) ‘देव देव वन्द्योषसि’ इति। कोपार्थे— ‘दुर्विनीत दुर्विनीत इदानीं ज्ञास्यसि’ इति। कुत्सनार्थे— ‘धनुष्क धनुष्क वृथा ते धनुः’ इति। भर्त्सनार्थे— ‘चौर चौर घातयिष्यामि त्वाम्’ इति। न केवलं सामान्याः संवादाः परन्तु परिहासादयः अपि संस्कृतेनैव प्रकाशिताः आसन्। परिहासस्थले वाक्यव्यवहारस्य विशिष्टां रीतिमाह पाणिनिः— ‘प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवचनम्’ (१/४/१०६) इत्यत्र। उत्सवगृहे विलम्बेनागतमतिथिं प्रति गृहस्वामिना सपरीहासमुक्तं— ‘एहि (एतं वा) मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे’ इति। ‘भुक्तः सोऽतिथिभिः’ इति। अत्र परिहासे द्योत्ये मन्त्रात् ‘उत्तमपुरुषैकवचनं’ जातम्। यथार्थकथने तु तन्न भवति। यथा— ‘एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये’ इति। ‘भुक्तः सोऽतिथिभिः’ इति।

कारकप्रकरणे अपि— ‘पदार्थसंभावनान्ववसर्गगहासमुच्चये’षु इति सूत्रे पदार्थस्य यदुदाहरणं प्रदत्तं तत्रापि कथ्यसंस्कृतस्य निदर्शनं सुलभम्। ‘सर्पिषः बिन्दुरपि स्यादिति’ वक्तव्ये उच्यते— ‘सर्पिषोऽपि स्यादिति’। तत्र भोजनकाले घृतस्याप्राप्तौ कस्यचित् भोक्तुरुक्तिरियम्— ‘घृतस्य बिन्दुरपि यदि स्यादिति’। कालक्रमेण वाक्यस्थं ‘बिन्दुरिति’ पदं लुप्तम्।

यदि कश्चिद् दरिद्रः जनः काङ्क्षते ‘घृतं मेऽस्तु’ इति तदा ‘आशिषि नाथ’ इति सूत्रेण (२/३/५५) नाथधातोः कर्मणि षष्ठी भवति। यथा— ‘सर्पिषो नाथते’ इति।

यदा कश्चिज्जनः तैलं घृतमिति मन्यते तदुच्यते तैले घृतस्य जानाति। (ज्ञोहविदर्थस्य करणॆ (२/३/५२)) ज्ञानार्थको ज्ञाधातुस्तदा अज्ञानार्थे प्रयुज्यते।

प्रशंसा निन्दा चेत्यर्थयुगलं भाषायाः ताऱतम्यस्य निदानं भवतीति पाणिनिना बहुत्र तदुल्लिखितम्। समासप्रकरणे दृश्यते निन्दार्थं यत्रानिष्टभाषणं क्रियते तत्र षष्ठ्याः लोपो न भवतीति (सूत्रम् षष्ठ्याः आक्रोशे (६/३/२१)) यथा दास्याः पतिः चौरस्य कुलम् इति। निन्दायाम् अभिवक्षितायां स्वरूपकथने द्योत्ये — दासीपतिः ब्राह्मणकुलम् इत्यादि प्रयोगाः स्युः। निन्दार्थे पुत्रशब्दे तु विकल्पेनालुक् भवति। यथा दास्याः पुत्रः, दासीपुत्रः। (सूत्रम् पुत्रे हन्यतरस्याम् (६/३/२२))। वन्दिते भ्रातुः इति सूत्रे (५/४/१५७) प्रशंसायां अभिवक्षितायां बहुव्रीहौ कप्रत्ययो न भवतीत्युक्तम्। यथा — प्रशस्तः भ्राता यस्य सः प्रशस्तभ्राता। किन्तु प्रशंसा चेत् न द्योत्यते तर्हि कप् एव भवति। यथा मूर्खभ्रातृकः।

सप्तमीत्वपुरुषे अपरं सूत्रमस्ति — ध्वाङ्क्षेण क्षेपे इति (२/१/४१)। कस्यचित् जनस्य लोभातिरिकोऽस्थिरता च यदा निन्द्यते तदा तम् उद्दिश्योच्यते — तीर्थध्वाङ्क्षोऽयं जनः इति। स्तुत्यर्थे काकपेयाः नदीति प्रयोगः प्रचलति। या नदी पूर्णतोया तस्या जलं तीरस्थैः काकैः अपि पातुं शक्यम्। तत्र समासस्य सूत्रम् — कृत्यैः अधिकार्थवचने (२/१/३३) इति। तत्र स्तुतिनिन्दाफलकम् अर्थवादवचनं हि अधिकार्थवचनम्। यदि कश्चिज्जनः भोजनकाले एव समुपतिष्ठति, कार्यकाले तु न, तदा — पात्रेसमित इति पदे सप्तम्याः लुक् न भवति। तथैव दृश्यते — गेहेषूर् इति पदे। यो जनः गृहे एव वीरत्वं प्रकाशयति न तु बहिः, सः — गेहेषूर् इत्युच्यते। (सूत्रम् पात्रेसमितादयश्च (२/१/४८))। प्रश्नप्रतिवचनयोः क्षेत्रेऽपि संस्कृतभाषायाः व्याकरणगतं वैशिष्ट्यं पाणिनिना प्रदर्शितम्। “ननु पृष्टप्रतिवचने” इति सूत्रे (३/२/१२१) विधीयते — प्रत्युत्तरवाचकस्य “ननु” शब्दस्य प्रयोगे अतीतार्थे लट् भवतीति। यथा — अभूत्किं घटः? इति प्रश्नॆ प्रतिवचनमुच्यते — ननु भवति इति।

“अकार्यिः किं कटम्?” इति प्रश्नॆ प्रतिवचनं — ननु करोमि इति। “प्रश्ने चासन्नकाले” इति सूत्रे (३/२/११७) पञ्चवर्षाभ्यन्तरः असन्नकालः यदा द्योत्यते तदा लङ्गि च भवति। यथा — पृच्छामि त्वां अपि चैत्ः अगच्छत् (जगाम वा)?।

असूयापूर्वके प्रतिवादे यथातथाशब्दयोः न लुम् भवति। यथा — अहं यथाकारं भोक्ष्ये, किं तवानॆन? अयं तथाकारं वदिष्यति, तेन युष्माकं किम्? इत्यादि।

प्रश्नप्रतिवचनात्मकानि वाक्यानि गम्यमानायां क्रियायामपि प्राप्यन्ते। यथा — कुतः भवान्? पाटलीपुत्रात् इति। एतानि प्रश्नप्रतिवचनात्मकानि वाक्यानि संस्कृतस्य कथ्यभाषात्वमेव प्रतिपादयन्ति। भाषाप्रयोगे प्रादेशिकानां प्रयोगवैचित्र्यमपि पाणिनेदृष्टिपथमापतितम्।

“मातरपितरौदीच्याम्” इति सूत्रे (६/३/३२) स्पष्टमुल्लिख्यते पाणिनिना — यत् उत्तरदेशीयाः जनाः ‘माता च पिता च’ इति द्वन्द्वसमासे ‘मातरपितरौ’ इति कथयन्ति, न तु ‘मातापितरौ’ इति।

“अलं खद्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां ज्वा” इति सूत्रेऽपि (३/४/२८) निर्देश्यते — पूर्वदेशीयाः जनाः निषेधार्थकयोः “अलं”, “खलु” शब्दयोः योगे धातोः “क्वा” प्रत्ययं विदधति। यथा — “अलं रुदित्वा” इति।

पाणिनिविरचिताष्टाध्यायी चेत् सावधानं पठ्यते तर्हि अवश्यमेव स्वीकर्तव्यं भवेत् — संस्कृतभाषायाः व्यवहारनिष्पादकत्वम्। ये खलु शिक्षारीतेः साक्ष्यम् अवधीकरवन्तः संस्कृतम् पाठक्रमात् बहिष्कर्तुं बद्धपरिकराः — किं तु अष्टाध्याय्याः पाठस्य क्लेशं स्वीकुर्मुः? तथा सति ते अवश्यम् स्वीकुर्मुः — यत् नैषा भाषाहृदिवृद्धा, स्खलितदन्ता, पलितकेशा, लोलचर्मा, काचन् रमणी। परंतु — निखिलभारते संस्कृतमेव समृद्धतमा भाषा — या अस्य विशालमहादेशस्य जननिवहं एकेन सूत्रेण ग्रथनायालं भवति।अधुनापि अस्यां भाषायां भारतस्य प्रत्येकस्य प्रदेशस्य अधिवासिनः सम एवाधिकारः। सर्वप्रदेशवासिनाम् आत्मीयतायाः सुवर्णमयं रक्षाबन्धनम् — संस्कृतम्। तत्यं एतद् इतिहाससम्मतमपि।

व्यासः वाल्मीकिः मनुः याज्ञवल्क्यः पाणिनिः पतञ्जलिः चरकः सुश्रुतः कालिदासः जयदेवः शंकरः रामानुजः गङ्गेशः रघुनाथः मधुसूदनः आनन्दवर्धनः इत्येते मान्याः महाजनाः आभीरभूताः भारतवर्षस्य विभिन्नेषु प्रान्तेषु। तेषां मनीषा तु मान्यते निखिलप्रदेशवासिभिः समेन अधिकारबोधेन। नास्ति तत्र प्रादेशिकतायाः लेशमात्रमपि। दुःसाध्यमेतत् संसाध्यते संस्कृतेनैव।

परिशेषे प्रार्थयामः — प्रवर्धतां संस्कृतस्य चर्चा भारतॆ तथा समग्रे विश्वे। धन्या भवतु भारतीयाः स्वकीयां संपदं पुनरभ्युपेत्य।

#संस्कृतभाषा #व्याकरणचिन्तनम् #पाणिनिनियमाः

#अष्टाध्यायी #संस्कृतसंरक्षणम् #SanskritCulture

#SanskritRevival

पाणिनिनियमाः भाषाया विविधरूपाणि च

संस्कृतभाषायाः प्रादेशिकप्रयोगविचारः पाणिनिनाः दृष्टिपथे।