पुराणं पुरातनमाख्यानमुच्यते। पुराणानि भारतीयानां संस्कृतेः सभ्यतायाश्च प्रदीपाः सन्ति। एतैरेव भारतीया संस्कृतिः सभ्यता च अवगन्तुं शक्येते। पुराणेषु भारतीयानां पुरातनव्यवहारिकी ज्ञाननिधिः वरीवर्ति। सम्प्रत्यपि भारतीयधर्मस्य मूलाधारः पुराणसाहित्यमस्ति।

" वर्णाश्रमपरम्परायाः पौराणिकप्रतिनिधित्वं दृश्यचित्रे।"

अत एव भारतीयवाङ्‌मये पुराणानां विशेषसमादरः अस्ति। सर्वजनहिताय सर्वजनवोधाय च प्रसादगुणयुक्तायाः पद्धत्याः समाश्रयेण पुराणानां महत्त्वं प्रतिपदम् आलक्ष्यते।

भारतवर्षस्य लोकजीवने पुराणानां महान् प्रभावः दृश्यते। पुराणेषु वर्णाश्रमव्यवस्थाम् आश्रित्य गुणानां कर्मणां च वर्णनम्, विविधसंस्काराणां विवरणम्, पारिवारिकसम्बन्धस्य विस्तरशः विवेचनम्, गुरुशिष्यसम्बन्धस्य वैशिष्ट्येन समुपस्थापनम्, राजधर्मनिर्मादिवर्णनं च तेषां समाजशास्त्रीयं महत्त्वम् उपस्थापयति। देवतत्त्वम्, मूर्तिपूजा, ईश्वरवादः, भगवत्प्रेम, भक्तिः, दर्शनम्, व्रतकथा चेत्यादिविषयेषु यानि तथ्यानि निहितानि, तानि सर्वाणि अन्यत्र दुर्लभानि। पुराणैः भारतीयानां जनजीवनं नियन्त्रितम्। देवालयेषु मिलनस्थानेषु वा पुराणपाठः पवित्रकर्तव्यरूपेण विवेच्यते।

"पुराणोपाख्याने कृष्णः समाजधर्मोपदेशेन सह दृश्यते।"

अधुनापि श्राद्धानुष्ठाने, वारव्रते परमश्रद्धया पुराणानि पठितानि भवन्ति। पुराणपाठे सर्वेषामेव अधिकारः वर्तते। देवदेव्याः नूतना कल्पना मानवैः पुराणेभ्यः एव प्राप्यते। वैदिकहोमात् पूर्वं मूर्तिपूजायाः प्रचलनमपि पौराणिकमेव।

"शेषशय्यायां विष्णोः चित्रे सृष्टिक्रमस्य आद्यदर्शनम्।"

वैदिकमन्त्रान् विहाय नूतनमन्त्राणाम् उद्भवः पुराणयुगे एव जायते।
पौराणिकस्य व्रताचरणस्य तथा धर्मानुष्ठानस्य फलश्रुतिरूपेण नानाविधम् ऐहिकं पारत्रिकं च सुखादिकं वर्ण्यते। शैव-वैष्णवप्रभृतिसम्प्रदायेषु मुख्यधर्मग्रन्थरूपेण पुराणानि समादृतानि। भागवतपुराणं वैष्णवानां समीपे वेदस्वरूपम्। मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्यं साधारणतः चण्डी-नाम्ना अभिहितम्।

"भागवतपुराणे राधा-कृष्णयोः प्रेमलीलायाः चित्ररूपेण प्रकाशः।"

भारतीयधर्मसाधनायाः इतिहासे पुराणसाहित्यानाम् अमूल्यं प्रभावं वर्णयति भिन्टारनित्समहाभागेन — '…they are of inestimable value from the point of view of the history of religion.' इति। अत एव भारतीयसमाजे पुराणानां गुरुत्वम् अपरिसीमम्।

भारतवर्षस्य साहित्ये अपि पुराणानां प्रभावः अपरिसीमः। पुराणानां विविधानि आख्यानानि, उपाख्यानानि च कवीनां प्रतिभा स्पर्शं नवतरं रूपं लब्ध्वा महाकाव्येषु नाटकेषु वा परिणतानि भवन्ति।
दुष्यन्तशकुन्तलयोः पुराणवर्णितं प्रेमोपाख्यानं नूतनतया वर्णितं महाकविना कालिदासेन।
पुराणप्रथिताम् उर्वशी-पुरूरवसोः काहिनीम् अबलम्ब्य कालिदासेन विक्रमोर्वशीयमिति नाटकं रचितम्।
रामसीतयोः पौराणिकम् आख्यानम् आश्रित्य नाटकारः भवभूतिः करुणरसाश्रितम् उत्तररामचरितम् इति नाटकं निर्मितम्।
पुराणाश्रितायाः राधा-कृष्णयोः प्रणयलीलायाः अपार्थिवं दिव्यं भावरूपं स्फुरितं भक्तकवेः जयदेवस्य कोमलकान्तपदावल्यां गीतगोविन्दम् इति गीतिकाव्ये।

वङ्गसाहित्येऽपि पुराणानां प्रभावः दृश्यते। भागवतपुराणे राधा-कृष्णयोः प्रेमविषयेण सह लौकिकप्रेमविषयस्य समन्वयसाधनं कृत्वा बडुचण्डीदासेन श्रीकृष्णकीर्तनम् इति रचितम्। वङ्गभाषया रचितासु वैष्णवपदावलीषु पुराणानां द्युतिः अनायासलक्ष्या।

एवं भारतवर्षस्य लोकजीवने साहित्ये च पुराणानां प्रभावः दृश्यते।

#पुराणप्रभावः #संस्कृतीगौरवम् #VedicToPuranic

#AncientIndianWisdom #पुराणचिन्तनम्

पुराणानि – भारतीयसंस्कृतेः अमृतवाणीः

भारतीयभक्तिप्रवाहे पुराणानां प्रेरकभूमिका