आधुनिके विश्वे प्लास्टिक् इति द्रव्यं सर्वत्र प्रचुरेण उपयुज्यते। तस्य सुलभता, दीर्घकालपर्यन्तं स्थितिशीलता च कारणेन एषः दैनन्दिनजीवने अत्यावश्यकः जातः अस्ति। तथापि अस्य अत्यधिकं दुरुपयोगं पर्यावरणस्य च जीवजगतः च विनाशस्य कारणं जातम्। अतः अद्यतनसमीक्षायां प्लास्टिकस्य दुरुपयोगः एकं गम्भीरं सामाजिकं पर्यावरणीयं च समस्यारूपेण दृष्टव्यः।

प्लास्टिक् किम्? तस्य दुष्प्रभावः च
प्लास्टिक् नाम रसायनद्रव्यैः कृत्रिमपद्धत्या निर्मितः एकः पॉलिमरपदार्थः। एषः सहजातया न नश्यति। एकस्य प्लास्टिक्-पात्रस्य नाशः सहस्रवर्षपर्यन्तं कालयात्रां याचते। अतः एषः द्रव्यः भूमौ, जलानि, वनेषु च संचितः सन् सर्वत्र पर्यावरणं दूषयति।

प्लास्टिकस्य दुरुपयोगस्य उदाहरणानि

१. अत्यधिकं प्लास्टिक्-पुटक-उपयोगः – प्रतिदिनं क्रयणसमये पुटकैः सह मालाः योज्यन्ते। एते पुटकाः एकवारं उपयोग्य विसृज्यन्ते।

२. विसर्जनव्यवस्थायाम् अभावः – प्लास्टिक्-अपशिष्टं यथाविधि न नाश्यते, केवलं उन्मुक्ते स्थले निक्षिप्यते।

३. खाद्यसामग्र्याः च मोचनम् – खाद्यपेटिकाः इत्यादीनां प्लास्टिक्-आवरणं सर्वत्र क्षिप्यते।

४. बालकक्रीडासामग्रीषु प्लास्टिक् – बहवः बालकक्रीडनकानि अपि प्लास्टिक्निर्मितानि भवन्ति।

दुरुपयोग परिणामाः

जल-स्थल-पर्यावरणदूषणम् – प्लास्टिक् समुद्रेषु, सरित्सु, वनप्रदेशेषु च सञ्चितम् अस्ति।

प्राणिनां जीवनविनाशः – जलजीवानां प्लास्टिक् सेवनात् मृत्युः भवति।

मानवस्वास्थ्यम् अपि प्रभवति – सूक्ष्मप्लास्टिक् शरीरं प्रविश्य विविधान् रोगान् जनयति।

वातावरणदूषणम् – प्लास्टिक् दग्धे विषाक्तगैसः निष्क्रमतः, ये मानवस्वास्थ्याय अहितकराः।

समाधानाय उपायाः

१. पुनःप्रयोज्यपुटकस्य उपयोगः – जूट्-वस्त्र-पुटकानि योजनीयानि।

२. पुनःचक्र(recycling) – प्लास्टिक् पुनः निर्माणाय योजनीयम्।

३. पर्यावरणहितोपायाः – जैवविघट्यपदार्थेषु निवेशः कार्यः।

४. जनचेतनावृद्धिः – विद्यालयेषु, समाजे च प्लास्टिक्दूषणविरोधी अभियानम् आवश्यकम्।

५. शासनतः नियन्त्रणम् – एकवारं प्रयुक्तप्लास्टिकस्य निवारणाय नीतिनियमः आवश्यकः।

उपसंहारः

प्लास्टिक् यद्यपि लाभप्रदं द्रव्यं, तस्य अतीव दुरुपयोगः भूतिं नाशयति। अस्माभिः यथाशक्ति चेतना जागरूकता च कर्तव्या। पर्यावरणरक्षणं, स्वास्थ्यानुरक्षणं च अस्माकं कर्तव्यं। अतः, अस्माभिः प्लास्टिक्दुरुपयोगं त्यक्त्वा पर्यावरणहितं मार्गं स्वीकर्तव्यं, यतः पृथिवी अस्माकं च भाविनां संततीनां च समानं धरोहरः।

प्लास्टिकस्य दुरुपयोगः

वयं जीवने अतीव दुःसमय आगमिष्यामः