बाङ्गालदेशीयसंस्कृतिः भारतीयउपमहाद्वीपे प्राचीनतमेषु एका समृद्धा च संस्कृतिः अस्ति। एषा केवलं भाषायाम्, वस्त्रधारणे, खाद्यविचारे वा न अस्ति, अपि तु चिन्तनप्रणालेषु, जीवनयात्रायाम्, उत्सवेषु, काव्ये, कलायाम्, धार्मिकसहिष्णुतायाञ्च साक्षात् दृश्यते।

भाषा च साहित्यं
बाङ्गालभाषा अस्याः संस्कृतेः मूलस्तम्भः अस्ति। बाङ्गालसाहित्यं विश्‍वसाहित्ये विशेषं स्थानं धारयति। चण्डीदासः, विद्यापतिः, मायकल् मधुसूदन दत्तः, रवीन्द्रनाथठाकुरः, क़ाज़ी नज़रुल इस्लामः, विभूतिभूषणबन्द्योपाध्यायः, ताराशङ्करः, मानिक्बन्द्योपाध्यायः इत्यादयः महनीयाः साहित्यिकाः बाङ्गालसंस्कृतेः गौरवम्।

कला च सङ्गीतम्
बाङ्गालजनाः सङ्गीतप्रेमिणः सृजनशीलाश्च। रवीन्द्रसङ्गीतं, नज़रुल्गीतिः, बाउलगानम्, कीर्तनम्, भाटियाली, जारि-सरीफा इत्यादिषु बाङ्गालजीवनस्य प्रतिफलनं दृश्यते। लोककला, आलेपनं (आल्पना), पटचित्रम्, मृत्तिकाकला इत्यादिषु ग्राम्यपरम्परा स्फुटं दृश्यते।

उत्सवाः च धर्मः
बाङ्गालसंस्कृतेः प्रमुखं पक्षं अस्ति उत्सवजीवनं च धार्मिकसहवासः। दुर्गापूजा, सरस्वतीपूजा, प्रथमवैशाखः, ईद्, मुहर्रम्, बृहत्दिनम् (क्रिस्मस) इत्यादीनि सामाजिक-धार्मिकोत्सवाः जनानां मिलनं हर्षं च प्रकाशयन्ति। सर्वे धर्माः—हिन्दवः, मुस्लिमाः, बौद्धाः, ख्रैष्टाः च—सहवासेन जीवनं यापयन्ति।

आहारविचारः
बाङ्गालजनानां रसनायाः प्रति अनुरागः जगति प्रसिद्धः। तैः भोजनरूपेण अन्नं, मच्छः, मुद्गः, शाकानि, मांसम्, मिष्टान्नानि च सेवनानि। रसगोल्लकः, सन्देशः, मिष्टदधि, मांसपाकः, इलीशमीनस्य भाजनं च बाङ्गालभोजनस्य अभिमानवस्तूनि।

वस्त्राणि च चर्या
बाङ्गालदेशीयपारम्परिकवस्त्राणि यथा—धोती, पञ्जाबी, शाटी, गाम्छा च—संस्कृतेः अङ्गानि। यद्यपि आधुनिकतायाः प्रभावेण वस्त्रेषु परिवर्तनं जातम्, तथापि उत्सवसमये ते परम्परावस्त्राणि धारयन्ति।

राजनीतिः समाजदर्शनं च
बाङ्गालजनाः सदा बौद्धिकाः च राजनैतिकदृष्ट्या जागरूकाः च। उन्नविंशतितमे शतके बाङ्गाले नवजागरणम् आरब्धम्। राजा राममोहन रायः, ईश्वरचन्द्रविध्यासागरः, स्वामीविवेकानन्दः, सुभाषचन्द्रबोसः इत्यादयः समाजसुधारणायाम् स्वतंत्रतायाः च क्षेत्रे अग्रगण्याः आसन्।

उपसंहारः
बाङ्गालसंस्कृतिः केवलं एका प्रादेशिकसंस्कृतिः न, किन्तु एका व्यापकजीवनदृष्टिः। सा समयानुसारं नवानुरूपेण स्वं परिवर्तयति, तथापि तस्या मूलमूलानि ग्रामबाङ्गालस्य भूमौ, गीते, व्यवहारे च जीवमाना सन्ति। एषा चिरजीविनी बाङ्गालसंस्कृतिः अस्माकं परिचयः, अस्माकं गौरवम्।

बाङ्गालदेशीयसंस्कृतिः

अधस्तनं बाङ्गालसंस्कृतेः विवरणम् अस्ति।