"श्रीकृष्णवाणी जीवनाय प्रेरणायाः स्रोतः"

भारतीयसंस्कृतेः मणिमाणिक्येषु भगवद्गीता अमूल्यरत्नमस्ति। तस्य उद्भवः धर्मयुद्धस्य साक्षिणि कुरुक्षेत्रे अभवत्, यत्र मोहग्रस्तः अर्जुनः आत्मसंशयात् उद्धारितः श्रीकृष्णवाक्यैः। गीता न केवलं अर्जुनस्य, किंतु युगयुगान्तरं मानवसमाजस्य चित्तविकासाय मार्गदर्शिका जाता।

**भगवद्गीताया वैशिष्ट्यम् :

भगवद्गीता न केवलं धार्मिकग्रन्थः, अपितु विज्ञानस्य, मनोविज्ञानस्य, नैतिकशिक्षायाः च स्रोतः अस्ति। तस्य प्रत्येकः श्लोकः आत्मानुशासनं, कर्मनिष्ठां, योगमार्गं च प्रतिपादयति।

**गीता त्रिविधयोगान् वर्णयति—

१)कर्मयोगः : निष्कामकर्मस्य महत्त्वं

२)ज्ञानयोगः : आत्मवास्तविकताया विवेचनम्

३)भक्तियोगः : ईश्वरनिष्ठायाः माधुर्यम्

** कर्मयोगस्य सारः

कर्म करो, फलेषु संगं मा कुरु– एषा गीतेः केन्द्रीयशिक्षा।

"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥"
(२।४७)

यदा व्यक्ति कर्मं धर्मबुद्ध्या करोति, तदा स आत्मदृष्ट्या जीवनं द्रष्टुं शक्नोति। इयं शिक्षा कार्यस्थले, शिक्षाक्षेत्रे, परिवारे, राष्ट्रे च समानरूपेण यथार्था।

** ज्ञानयोगः – आत्मस्वरूपस्य बोधनम्

गीता वदति यत् आत्मा न जन्मति, न म्रियते। तस्य न विनाशः अस्ति।

"न जायते म्रियते वा कदाचित्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥"
(२।२०)

एषा बोधना मोक्षमार्गस्य द्वारं उद्घाटयति।

** भक्तियोगः – सरलमार्गः आत्मसमर्पणस्य

"सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥"
(१८।६६)

ईश्वरं प्रति विश्वासः, समर्पणं च, यदा व्यक्ति आत्मनं दत्तवति, तदा भयः नष्टं भवति। भक्तियोगः सरलतमो मार्गः – जनानां सर्ववर्गाय उपयुक्तः।

** गीता स्त्रीशक्तेः प्रेरणास्रोतः

आधुनिके समाजे स्त्रियः विविधेभ्यः कर्तव्येषु संलग्नाः। गीतायाः शिक्षाः ताः आत्मबलेन, धैर्येण च युक्ताः कुर्वन्ति।
यथा कुंती, द्रौपदी, गार्गी, सावित्री इत्याद्याः स्त्रियः धर्मे निष्ठाः आसन्, तथा गीता अपि स्त्रियां प्रेरयति—

"समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।"

स्त्रियाः अपि आत्मज्ञानस्य, धर्मकर्मणां च अधिकारीणः इत्येव गीतेः सन्देशः।

** शान्तिमूलं गीता – युद्धभूमावपि धर्मः

कुरुक्षेत्रे युद्धस्य आरम्भे अर्जुनः मोहविष्टः, भ्रातृघातं न कर्तुम् इच्छति। श्रीकृष्णः तं धर्मकर्माय प्रेरयति। अत्र गीता युद्धे अपि शान्तिं शिक्षयति – यदा कर्म धर्मबुद्ध्या कृतं भवति, तदा स न हिंसा, किं तु यज्ञतुल्यं भवति।

** गीतायाः समकालीनप्रसङ्गः

वर्तमाने जीवने व्यक्ति: चिन्तया, प्रतियोगितया, अपेक्षया च ग्रस्तः अस्ति। गीता तस्मै स्थैर्यं, समत्वं, शान्तिं च ददाति।

छात्राय, चिकित्सकाय, अभियन्त्राय, गृहिण्यै, अध्यापकाय – सर्वेभ्यः गीता उपादेयम्।

** आत्मोन्नतिः – गीताया लक्ष्यं

"उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।"
(६।५)

एषः श्लोकः आत्मविकासाय प्रेरयति। गीता वदति – आत्मा स्वस्य रक्षकः, शत्रुश्च। आत्मनं स्वधर्मे प्रतिष्ठापयित्वा, व्यक्ति उन्नतिं लभते।

** मम अनुभवः – गीता मम गुरुः

अहं यदा द्विविधमार्गे स्थितः, निर्णयं कर्तुं अशक्तः, तदा गीता पठित्वा—

"तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।"
(३।१९)

एषः श्लोकः मम चित्तं शान्तं कृत्वा, कर्तव्ये प्रवृत्तवान्। गीता मम जीवनगुरुः जातवती।

** पठनपद्धतिः – गीता कथं पठनीयः?

गीता अध्यायशः पठनीया, प्रत्येकश्लोकं मनसि स्थापितव्यं। प्रतिदिनं एकः श्लोकः अपि पाठितः चेत्, तेन जीवनदृष्टिः परिवर्तते।

**गीताया सामाजिकोपकारः

गीता व्यक्तेः न केवलं व्यक्तिगतजीवनं, अपितु सामाजिकमूल्यानि, कर्तव्यनिष्ठां, परोपकारं च प्रतिपादयति। यदि प्रत्येकः गीता पश्यति, तर्हि सः शान्तं, न्याययुक्तं च समाजं निर्मातुं शक्नोति।

**उपसंहारः

गीता न केवलं ग्रन्थः, अपि तु जीवनयात्रायाः पथप्रदर्शिका। या अर्जुनं मोहात् उद्धृतवती, तामेव श्रीवाक्यं अस्माभिः प्रतिदिनं आत्मार्पणेन श्रोतव्या, चिन्तनीया च।
सत्यं, धर्मं, समत्वं, श्रद्धा, कार्यनिष्ठा – एतेषां समुच्चयः भगवद्गीता अस्ति।

"गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः।
या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता॥"

अतः, जीवनाय यः धर्मं, दृढतां, शमं च इच्छति, तेन गीताया चरणं वन्दनीयम्।

भगवद्गीता: जीवनस्य संजीवनी

गीता – संकटे जीवनस्य मार्गदर्शिका