भारतदेशः प्राचीनतमः राष्ट्रेषु अन्यतमः अस्ति। एषः विविधसंस्कृतीनाम्, भाषाणाम्, धर्माणाम्, ऐतिहासिकधरोहरायाः च समृद्धः देशः। "भारत" इत्यस्य नाम्नः उत्पत्तिः "भरत" इति प्राचीनराज्ञः नामतः जातम्। अयं देशः दक्षिण-आसियायाम् अवस्थितः अस्ति, यः उत्तरतः हिमालयात् आरभ्य दक्षिणे भारतमहासागरपर्यन्तं व्याप्य अस्ति।

इतिहासः

भारतस्य इतिहासः पञ्चसहस्रवर्षात् अपि अधिकः अस्ति। प्राचीनकाले सिन्धु-सरस्वती-सभ्यता (हडप्पा-संस्कृति) अत्र विद्यमाना आसीत्। ततः परम् वैदिकयुगे आर्याणाम् आगमनम् अभवत्, येदं देशं वेदवाङ्मया, संस्कृतेः, धर्मस्य च केन्द्रीकृतवन्तः।

मौर्य, गुप्त, चोल, पाण्ड्य, मुग्ध, मुघल इत्यादयः राजवंशाः भारतस्य इतिहासे महत्वपूर्णं स्थानम् अर्चयन्ति। पश्चिमीय उपनिवेशवादस्य काले १७५७ तमे वर्षे प्लासी-युद्धेन आरभ्य भारतम् आङ्ग्लराज्यस्य अधीनम् अगच्छत्। किन्तु महात्मा-गान्धी, नेताजी-सुभाषचन्द्र-बसु, भगतसिंह इत्यादिभिः राष्ट्रनायकैः सम्यक् संघर्षः कृतः। सः परिणामतः १९४७ तमे वर्षे अगस्त् १५ दिनाङ्के भारतः स्वतन्त्रः जातः।

भौगोलिकम् वैविध्यम्

भारतस्य भौगोलिकम् स्वरूपम् अतीव विविधमस्ति। उत्तरदिशि हिमालयः, दक्षिणे समुद्रः, पश्चिमे मरुभूमिः, पूर्वे सुन्दरवनाः च इदं राष्ट्रं सुन्दरतया समृद्धं कुर्वन्ति। गङ्गा, यमुना, ब्रह्मपुत्रा, नर्मदा, गोदावरी, कावेरी इत्यादयः नद्यः अत्र प्रवहन्ति, ये जनजीवनस्य प्राणाः इव सन्ति।

भाषा-संस्कृतिः च

भारतस्य एकं विशेषं लक्षणं तस्य भाषायाः विविधता। अस्मिन् देशे द्वाविंशति (२२) अधिकृतभाषाः, सहस्राधिकाः उपभाषाः च प्रयुज्यन्ते। संस्कृतम्, हिन्दी, बङ्गाली, तमिळ्, मराठी, गुजराती, तेलुगु, मलयालम्, कन्नड इत्यादयः मुख्यभाषाः सन्ति।

भारतस्य संस्कृति: धर्मपरम्परया, साहित्येन, कलया च गाढं सम्बद्धा अस्ति। अत्र हिन्दुधर्मः, बौद्धधर्मः, जैनधर्मः, सिखधर्मः च उत्पन्नाः। अन्यधर्माः यथा इस्लाम, ईसाई, पारसी, यहूदी इत्यादयः अपि सौहार्देन सहवसन्ति। “एकं सत्, बहुधा वदन्ति” इति भारतस्य चिन्तनम्।

शिक्षा-विज्ञानम् च

प्राचीनकाले भारतः शिक्षायाः केन्द्रभूतः आसीत्। तक्षशिला, नालन्दा, विक्रमशिला इत्यादयः विश्वविद्यालयाः जगतः प्रसिद्धाः आसन्। अद्य अपि भारतः विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः क्षेत्रे अग्रगण्यः अस्ति। ISRO, DRDO, IIT, IIM, AIIMS इत्यादयः संस्थानानि भारतस्य प्रतिभां सन्दर्शयन्ति।

अर्थव्यवस्था-कृषिः च

भारतानां अर्थव्यवस्था विकासशीलराष्ट्रेषु अग्रगण्या अस्ति। कृषि, उद्योगः, वाणिज्यम्, सेवाक्षेत्रम्, तन्त्रज्ञानम् इत्येतानि मुख्यस्तम्भाः। धान्यं, गोधूमः, ऊर्जः, चायः, फलं, तैलबीजानि च प्रमुखानि कृषिफलानि। सूचना-प्रौद्योगिकी क्षेत्रे भारतस्य भूमिकाः अतीव महत्वपूर्णा।

साहित्यं, कलाः, सङ्गीतं च

भारतीय-साहित्यं अतीव समृद्धम्। वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम्, कालिदास-काव्यानि, चाणक्यस्य अर्थशास्त्रम् च जगति प्रसिद्धानि। आधुनिककाले रवीन्द्रनाथ-ठाकुरः, मुंशी-प्रेमचन्दः, आर.के. नारायणः इत्यादयः अपि गौरवप्रदाः लेखकाः।

संगीतनृत्ययोः क्षेत्रे अपि भारतः विलक्षणः अस्ति। हिन्दुस्थानी-शास्त्रीय-सङ्गीतम्, कर्नाटकम्, कथकः, भरतनाट्यम्, ओडिसी, कुचिपुडी इत्यादयः नृत्यशैलीः जगत्प्रसिद्धाः सन्ति।

पर्वोत्सवाः, भोजनं च

भारतदेशे विविधपर्वाणि उत्सवेन सम्पाद्यन्ते—दिवाली, होली, ईद्, क्रिस्मस, दुर्गापूजा, पङ्गल्, बैसाखी, रक्षाबन्धन इत्यादयः। सर्वे जनाः एतान् धर्म-भेदं विना उल्लासेन आनन्देन च आनन्दयन्ति। भारतस्य पाककला अपि विविधा—पञ्जाबी, बङ्गाली, दक्षिणभारतीया, राजस्थानी, गुजराती इत्यादयः।

उपसंहारः

भारतवर्षः केवलं राष्ट्रं नास्ति, अपि तु एकः दृष्टिकोणः, एकं जीवनमूल्यम् च। धर्मैः, भाषाभिः, परम्पराभिः, वेशभूषाभिः च युक्तः अयं देशः ‘बहुत्वे एकता’ इत्यस्य आदर्शः अस्ति। प्राचीनपरम्परा च आधुनिकविकासः अत्र समानतया अस्ति। अतः भारतम् एकं तेजस्वि-राष्ट्रं भवति यः सम्पूर्णं जगत् प्रेरयति।

भारतवर्षः

भारतम् विषयकः निबन्धः