रामायणं च महाभारतमपि भारतीयानां समीपे महान् काव्यम् धर्मग्रन्थश्च। पाराशरपुत्रः महर्षिः कृष्णद्वैपायनः भरतवंशीयानां युद्धकथामवलम्ब्य महाभारतम् रचितवान्। न केवलं बृहत्त्वात्, महानत्त्वात्, महीयस्त्वाच्च महाभारतस्य महाभारतत्वम्। भारतस्य यत्किञ्चिदपि महत्त्वमस्ति, तत् सर्वं महाभारते वर्णितम्। तत्त्रुक्तम्—

"धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भारतर्षभ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्।" इति।

धनिकस्य प्रासादतः दरिद्रस्य पर्णकुटीरं यावदपि महाभारतं परमश्रद्धया समादृतम्। एतदपि कैश्चन समालोचकैः स्वीक्रियते यत्—महाभारते विना अपरं किमपि एतावत् प्रभावजलं विस्तारश्रीयुक्तं न पार्थिवं। अत एव भारतीयानां समाजजीवने तथा साहित्ये महाभारतस्य महान् प्रभावः दृश्यते।

▪️समाजे प्रभावः – धर्मार्थकाममोक्षाणाम् इतिहाससम्पन्ने महाभारते दर्शिनाम्, ज्ञानविज्ञानस्य, राजनीतिविद्यायाः च सङ्ग्रहः अस्ति। महाभारतस्य अमृतवक्ता पावनानि मानमूलानि लोकिनः नीतीनां उपदेशाः, आस्था आत्मत्यागमाध्यधर्मादिकं सर्वं संक्षेपेण ब्राह्मण्यधर्मस्य सर्वं तत्त्वतत्त्वानां च महाभारते एव सन्निहितम्। महाभारते एव धर्मनीतिराष्ट्रनीतिसमाजनीतिप्रबुद्धविचाराणाम् उच्चतमानां परिचयः लभ्यते।
लोके यथा नानाविधानां जनानां समवायः अस्ति तथैव महाभारतेऽपि चरित्राणां समवायः दृश्यते। सदाचारस्य सत्यस्य च मूर्तरूपः युधिष्ठिरः, सौन्दर्यानन्तः कर्मठस्य च प्रतीकः अर्जुनः, द्रौपदी: तेजस्विता, गाण्डीवधार्या: मनस्विता, कर्णस्य पोषकः चैतन्यिकः अस्माकं भावलोकं प्रभावं विस्तारयति। वेषाभारणानि खलु मधुसूदनभक्तिं धर्मिष्ठः युधिष्ठिरः, दानवीरः कर्णः, शुक्रतुल्यः मातुलः, सुहृत्तमः भीष्मः चैतन्यानि प्रवलन्ति।
महाभारतादेव लभ्यते — "यतो धर्मस्ततो जयः" इति भारतीयानां नीतिः। महाभारतपाठेन अभिमानः शिक्ष्यते। महाभारतस्य सर्वेप्यङ्गानि समान् अधिकरः वर्तते।
महाभारतस्य भीष्मपर्वणि अनुरूपवशात् श्रीमद्भगवद्गीता हि महाभारतस्य प्राणस्वरूपिणी। अस्य वाणी विश्वजनैः चिरन्तनी। गीताया: प्रभावः – भारतीयजनजीवने अनन्यसाध्यः। धर्मानुष्ठानादिकायेषु गीतापाठः जायते। ज्ञान-कर्म-भक्ति-राजयोगानां सम्यक्स्थलं हि गीता। अधुनापि गीता साग्रहम् प्रत्यहं बहुभिः मानवेः पठ्यते।

▪️साहित्यो प्रभावः – महाभारतं खलु कवीनां उपादानग्रन्थः। मूलविषयं अवान्तरकाहीनिविशेषं वा अवलम्ब्य संख्यातीताः कविकृतयः अस्माकं देशे विराजन्ते। महाभारतविषयं आधारीकृत्य भाषेण दूतवाक्यम्, कर्णभारम्, दूतघटकम्, मध्यमव्यायोगः, उरुभङ्गः, पञ्चरात्रम् च इति नाटकानि रचितानि। कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम् च इति नाटकद्वयं महाभारतावलम्ब्य रचितम्। भारवेः किरातार्जुनीयम्, मागस्य शिशुपालवधम्, श्रीहर्षस्य नैषधचरितम्, राजशेखरस्य बालभारतम् च इति काव्यादीनि रचितानि।
साहित्यक्षेत्रे प्रादेशिकभाषायामपि महाभारतमनूदितम्। भिन्नदेशीयानाम् अनुवादसाहितये महाभारतस्य प्रभावः बहुल्येन दृश्यते। कृतिवासी–रामायणवत् काशीरामदास–रचितं महाभारतं वङ्गसाहितये सुप्रसिद्धम्। श्रीमधुसूदनदत्त आरभ्य आधुनिककालस्य प्रायः सर्वे कवयः महाभारतम् अवलम्ब्य काव्यानि विरचयन्ति। रवीन्द्रनाथस्य चित्राङ्गदा–कर्णकुन्तीसंवादादयः अतीव जनप्रियाः। अन्यान्यप्रादेशिकभाषायामपि महाभारतम् अवलम्ब्य असंख्याः रचनाः रचिताः।

"महाभारतकथामूलकं कालिदासप्रणीतं अभिज्ञानशाकुन्तलम्।"

"भारविप्रणीतं किरातार्जुनीयम्।"

अत एव भारतीयानां समाजजीवने तथा साहित्ये महाभारतस्य अपरिसीमः प्रभावः दृश्यते।

#संस्कृत #महाभारतम् #AncientIndianLiterature

#CulturalHeritage #ValuesFromMahabharata

भारतीयचेतनायाः आदर्शरूपं महाभारतम्

भारतीयानां समाजजीवने साहित्ये च महाभारतस्य प्रभावः