१ परिचयः

कुम्भमेला इत्येतत् भारतस्य अतीव प्राचीनं धार्मिकं, सांस्कृतिकं च महोत्सवम् अस्ति। अस्य उत्सवस्य प्रारम्भः पौराणिककालादपि पूर्वं जातः इति ग्रन्थेषु दृश्यते। एषः मेला भारतस्य चत्वारः प्रमुखाः तीर्थस्थलानां (प्रयागराजः, हरिद्वारः, उज्जयिनी, नासिकः) मध्ये परितः वर्षेभ्यः वर्षाणि परिवर्तयन् सम्पद्यते। अयं उत्सवः भक्तानां, साधूनां, नागासाधूनां, तपस्विनां च योगिनां विशालं समागमं वहति। एषः उत्सवः न केवलं धार्मिकदृष्ट्या महत्वः, अपि तु सांस्कृतिकम्, सामाजिकम्, आध्यात्मिकं च प्रभावं दत्ते।

२. कुम्भमेलायाः पौराणिकं इतिहासम्

कुम्भमेलायाः मूलं समुद्रमन्थनस्य कथा इत्यस्मिन् अन्तर्भवति। पौराणिककथायाम् उक्तं यत् सुरासुराः अमृतस्य प्राप्तये क्षीरोदधिं मथित्वा कुम्भं प्राप्तवन्तः। अस्मिन् कुम्भे अमृतं जातम्। तदा अमृतकुम्भस्य अधिकाराय देवासुरयोर् मध्ये द्वादशदिनानि युद्धम् अभवत्। तस्मिन् समये भगवता विष्णुना अमृतं कुम्भे स्थाप्य दिव्यगुणयुक्तेषु चत्वारिषु स्थलेषु रक्षितम् — प्रयागे, हरिद्वारे, उज्जयिन्यां, नासिके च। एतेषु स्थलेषु यत्र यत्र अमृतस्य बिन्दवः पतितवन्तः, तत्र तत्र कुम्भमेला आयोजितः इति श्रद्धा दृश्यते।

३. कुम्भमेलायाः स्थानेषु आयोजनम्

कुम्भमेलायाः चतुर्षु तीर्थस्थलेषु आयोजनं भवति –

प्रयागराजः (उत्तरप्रदेशे) – गङ्गा, यमुना, सरस्वती च त्रिवेणीसङ्गमे।

हरिद्वारः (उत्तराखण्डे) – गङ्गायाः तटे।

उज्जयिनी (मध्यप्रदेशे) – क्षिप्रानद्याः तटे।

नासिकः (महाराष्ट्रे) – गोदावरीनद्याः तटे।

कुम्भमेलनं प्रत्येकं द्वादशवर्षे एकस्मिन्नेव स्थले आयोज्यते, किन्तु प्रत्येके त्रैवर्षिके एकस्मिन् स्थले अर्धकुम्भः वा पौर्णिकमेला अपि भवति।

४. कुम्भमेलायाः प्रकाराः

पूर्णकुम्भम् (Purna Kumbh) – प्रत्येके १२ वर्षे भवति।

अर्धकुम्भम् (Ardha Kumbh) – प्रत्येके ६ वर्षे प्रयागे एव।

महाकुम्भम् (Maha Kumbh) – प्रत्येके १४४ वर्षे एकवारं केवलं प्रयागे एव।

सिंहस्थकुम्भम् (Simhastha Kumbh) – उज्जयिन्यां सिंहराशौ बृहस्पतेः स्थितौ आयोज्यते।

५. कुम्भमेलायाः धार्मिकमहत्त्वम्

कुम्भमेला हिन्दूधर्मे सर्वाधिकपवित्रः मेलनं मन्यते। श्रद्धालवर्गः विश्वासं करोति यत् कुम्भमेलायां तीर्थस्नानं कृत्वा सर्वपापानां नाशः भविष्यति। यत्र गङ्गा, यमुना, सरस्वती च मिलन्ति, तत्र स्नानं कृत्वा मुक्ति लभ्यते। विशेषतः मकरसङ्क्रान्तिः, मौनी अमावास्या, वसन्तपञ्चमी, माघपूर्णिमा, महाशिवरात्रिः च अतीव पुण्यकालाः मन्यन्ते।

६. नागासाधूनां विशेषता

कुम्भमेलायां सर्वाधिकं आकर्षणं नागासाधवः एव जनयन्ति। एते नग्नदिगम्बराः, शिवभक्ता, पर्वतमृगाः इव कठिनव्रतनिष्ठाः। स्नानकाले प्रथमं स्नानं तैः क्रियते। एषा प्रक्रिया “शाहीस्नानः” इत्युच्यते। नागासाधूनां दर्शनं भक्ताय महत्सौभाग्यं मन्यते।

७. अध्यात्मिकवातावरणम्

कुम्भमेलनं केवलं तीर्थयात्रा नास्ति, किन्तु आध्यात्मिकविकासस्य केन्द्रं अपि। एषः मेला वानप्रस्थिनां, योगिनां, गुरूणां च समागमकक्ष्या अस्ति। मन्त्रजपः, योगसत्राणि, उपदेशाः, धार्मिकचिन्तनम्, कथा, भागवतपाठः इत्यादीनां आयोचनं सततम् अस्ति। लाखशः जनाः स्वधर्मे आस्था पुष्णन्ति, नूतनदृष्टिं प्राप्नुवन्ति।

८. सांस्कृतिकपरिदृश्यम्

कुम्भमेलायां देशस्य सर्वतः आगताः व्यक्तयः भागं गृह्णन्ति। अत्र विविधभाषाभाषिणः, भिन्नभिन्नप्रान्तीयवेषधराः, सङ्गीतनृत्यकलाः, परम्परागतक्रीडाः अपि दर्श्यन्ते। लोककला, हस्तशिल्पवस्तव्यम्, ग्रामीणकला – सर्वं मेलायां दृश्यते।

९. आर्थिकप्रभावः

कुम्भमेला अतीव विशालं आर्थिकप्रभावं जनयति। अत्र आगच्छन्तः तीर्थयात्रिकाः, पर्यटकाः, व्यापारिकाः च स्थानीयं व्यापारं प्रोत्साहयन्ति। भोजनालयाः, वासस्थलानि, वस्त्रविक्रयिणः, हस्तशिल्पकाराः च अनेके लाभं लभन्ते। भारतसरकारा अपि मेलेषु विशेषं निवेशं करोति।

१०. प्रशासनिकव्यवस्था

कुम्भमेलायाः समये कोट्यधिकाः जनाः आगच्छन्ति। अतः राज्यसरकारा, केन्द्रसरकारा च सम्पूर्णव्यवस्थां निर्माणयतः। विशिष्टः पुलिसबलः, चिकित्सातन्त्रं, जलापूर्ति, स्वच्छता, यातायातव्यवस्था इत्यादीनां विशदं आयोजनं क्रियते। ‘कुम्भनगर’ इत्येकः अस्थायी नगरः अपि निर्मीयते।

११. समाजस्य एकतासूत्रम्

कुम्भमेला सम्पूर्णं भारतं एकत्वेन मिलति। जात्याः, धर्मस्य, भाषायाः भेदाः तत्र विलीनाः दृश्यन्ते। सामान्यः गृहस्थः, असाधारणः तपस्वी च समश्रेणौ आसीनौ। सर्वे जनाः पवित्रं लक्ष्यं प्राप्तुम् एकत्र आगच्छन्ति।

१२. वैश्विकमहत्त्वम्

कुम्भमेलायाः महत्त्वं केवलं भारतस्य सीमा अन्तर्गतं नास्ति। विविधदेशेभ्यः विदेशीजनाः अपि आकर्षिताः भवन्ति। UNESCO द्वारा "Intangible Cultural Heritage of Humanity" इत्यस्य सूच्यां कुम्भमेला स्थानं प्राप्तवान्। विश्वभरात् छायाचित्रकाराः, पत्रकाराः, शोधकर्तारः च अत्र आगच्छन्ति।

१३. कुम्भमेलनं साहित्ये च चित्रकले च

भारतीयकाव्ये, नाटके, चित्रकले च कुम्भमेलायाः वर्णनं बहुधा दृश्यते। अस्य महोत्सवस्य चित्रणं अनेककविभिः, कलाकारैः च सम्पन्नम्। मेघदूते, स्कन्दपुराणे, महाभारते अपि अस्य उल्लेखः दृश्यते।

१४. कुम्भमेलायाः पर्यावरणीयप्रभावः

यद्यपि धार्मिकदृष्ट्या कुम्भमेला अतीव पुण्यदायकः, तथापि पर्यावरणदृष्ट्या चिन्तायामेव अस्ति। कुम्भमेले समये गङ्गायाः जलप्रदूषणं, प्लास्टिकदूषणं, ध्वनिप्रदूषणं च दृश्यते। अतः शासनं जनसमाजं च स्वच्छता रक्षणाय विशेषं यत्नं कुर्वन्ति।

१५. नूतनप्रवृत्तयः – डिजिटलीकरणम् च

वर्तमानकाले सरकारेण कुम्भमेलायाः डिजिटलीकरणं क्रियते। मोबाइलअनुप्रयोगाः, जिपिएस् पद्धतिः, ई-टिकटिङ्, वेबकास्टिङ्, दिग्दर्शनसेवा इत्यादयः आरभ्यन्ते। इत्यनेन यात्रिकानां सुविधा वर्धते, आपत्कालीनसेवा च शीघ्रं सम्पद्यते।

१६. कुम्भमेलायाः भविष्यवाणी

एवंप्रकारेण कुम्भमेला पारम्परिकं, धार्मिकं, सामाजिकं च महोत्सवं सदा जीवितं स्थापयित्वा नूतनतकनीकिभिः अनुगृहीतः जातः अस्ति। भविष्येऽपि एषः महोत्सवः केवलं आध्यात्मिकजीवनस्य प्रेरणास्त्रोतः न तु भारतीयसंस्कृतेः वैश्विकं दर्पणं च भविष्यति।

महाकुंभ मेला

पौराणिक कथा