प्रस्तावना
यदा ग्रामे नगरं वा मनुष्याणां मार्गेषु सञ्चरन्ति पशवः, ते आवारा नाम्ना प्रसिद्धाः। अत्र रचने वयं मार्गे अनाथानां जीवने विघ्नानि, तेषां स्वास्थ्यव्यवस्थायाः, कानूनी एव संस्थागताः उपायाः च विवेक्ष्यामः।

१. मार्गे अनाथपशूनां जीवनविघ्नाः
अल्पा आहार–जल–समस्या – उष्णकालिनि दीर्घस्थाने तेषां कृमिरोगरोगिणी जायते च निर्जलतया साहसम् अनुभवन्ति।

यातायातदुघटनायाश्च जोखिमः – वाहनैः च अनियन्त्रिततया मार्गे सर्प–शश–गव्यादयः भीतः कुत्रापि मृत्युम् अनुभवति।

रोगजनकहरित्रीवणम् – असभ्यकचरेण मार्गे उत्पन्नाः दूषितरोगाणि कुत्रापि स्थले आगच्छन्ति, यथा रैबीज़् इत्यादयोऽतिशयघातकाणि।

२. जनस्वास्थ्ये च पर्यावरणे च प्रभावः
मानव–पशुपि संघर्षः – भारतस्य पृष्ठस्थले प्रति वर्षं अनाथपशुभिः पचि प्रायः १६०० मिलियन क्षतस्, येषां परिणामतः १८–२० हज़ार जनाः रैबीज़् इत्यनेन मृत्युमुपयान्ति।

वन्यपशुशोषणः – आवाराश्वादयः अत्यन्तदुर्लभान् पक्षिणां जैवकेन्द्रियकर्त्यः विचलयन्ति, यस्मात् Great Indian Bustard इत्यादि गम्भीरसंरतर्का दुर्गता जायन्ते।

यातायातविघ्नः – आवाराघवस्य अनियन्त्रिता राजमार्गेषु नेटवर्क दुर्घटनां प्रकाशयति।

३. कानूनी एव संस्था–पर्यायाः
भारतस्य Prevention of Cruelty to Animals Act, 1960 अयं विधिः पशूनां प्रति निर्दयतया आचरितुं निषेधति।

ABC (Animal Birth Control) परियोजना: उदाहरणवत् दिल्ली, कोलकातायां चालिता – परन्तु पर्याप्तरूपेण न क्रियते।

स्वयंसेवी–NGO–संगठनाः: कोलकातायां “Love n Care”, “Animal Welfare” एवं “Wildlife SOS” चेष्टां कुर्वन्ति – पशुचिकित्सा, नसक-कंट्रोल इति उक्तुं समर्थाः।

४. समस्याः समाधानञ्च
समस्या–सारांशः
आर्थिक–सामाजिक–प्रतिबंधाः

विधिप्रियता–निष्क्रियता च

पद्धतिकशून्यता एव संविदेव

समाधानस्य निर्देशाः
१. जन्मसंख्याकारी–नियन्त्रणं (स्त्री–पुं–निरोध): नियमितं टीकाकरणं-नरोहीकरणं स्थापयेत्, यथा Love n Care–समितिः कोलकातायामेकवर्षे ३५०० पशूनां रोहित्रीकरणं कृतवान्।
२. जल–आश्रय–प्रबन्धः: जलपात्राणि मार्गाभ्यन्तरे स्थाप्यन्तु (कुत्तुभ्यः) – दिल्ली–अहमदाबादादिषु एते प्रवर्तन्ते।
३. साक्षरता–अनुपालन–कानूनशक्तिः: विद्यालय–महाविद्यालयदैवयुक्तानि जनजागरुकतां स्थापित्यं। PCA Act कठोरतया पालनं कुर्वीत।
४. NGO–सरकार–संयुक्तकार्यं तदा तर्जनशील उपचार, पुनर्वासः च सहजतया साध्यन्ते।

उपसंहारः
मार्गे अनाथाः पशवः न केवलं स्थूलतः अनाथाः, अपितु तेषां जीवितम् भारतीय–समाजस्य संवेदनशीलतां परीक्षते। यदि अस्माभिः आयुष्यम् अधिकारः संजोयेत्, तर्हि न्यूनं केवलं मानवीयधर्मः, अपितु पर्यावरणस्य संरक्षणश्च सिद्ध्येत।

तस्मात् अपेक्षते –

जल–खाद्य–आश्रयस्थितिप्रदानं,

पुनरुद्धार एवं टीकाकरण,

कानूनस्य प्रभावीपालन,

सरकारी–NGOसमन्वयः,
– एतेषु पथप्रदोषकानां सहकारिणामुपगतिपथदर्शनेन एव स्थिरं सहजीवनं साध्यते।

अत्र प्रतिपादितं रचना सम्यक् परिवर्तनात् पशुपरित्राणे जनचेतना संवर्धनस्य प्रयत्नं कर्तुं आशासे।

मार्गे अनाथाः पशवः

पशूनाम् जीवनम्