आधुनिके काले मिलावटयुक्तं भोजनं प्रतिदिनस्य जीवनस्य एकं ज्वलन्तं समस्यारूपं जातम्। यत् भोजनं वयं प्रतिदिनं ग्रहीमहि, तस्य विशुद्धता अद्य अविश्वसनीया जाता। फलानि, शाकानि, दुग्धम्, मीनम्, मांसम्, बालभोजनं च – सर्वत्र एव मिलावट् दृश्यते। एषा मिलावट् न केवलं शारीरिकहानिं करोति, अपि तु सम्पूर्णं राष्ट्रं मानसिकशारीरिकदिशा दुर्बलं करोति।

✦ मिलावटयुक्तं भोजनं किम्?
मिलावटयुक्तं भोजनम् इत्युक्ते – यत्र कृत्रिमद्रव्याणि, रासायनिकवस्तूनि, कृत्रिमवर्णद्रव्याणि, अपकारी रक्षाद्रव्याणि वा योज्य खाद्यस्य गुणवत्ता ह्रास्यते, तादृशं भोजनम्। एषा प्रवृत्तिः सामान्यतः लाभस्य कामनया दूषितव्यापारिभिः क्रियते।

✦ मिलावटस्य विविधाः प्रकाराः
फलेषु: फर्मालिनद्रव्यम्, कार्बाइडद्रव्यम् च योज्य फलानि शीघ्रं पक्वीकृतानि भवन्ति, चिरकालं च रक्षितानि भवन्ति।

दुग्धे: जलं, डिटरजेन्ट्, स्टार्च्, यूरिया च योज्य दुग्धस्य घनता वर्ध्यते।

मांसमीनयोः: फर्मालिनेन सह रक्षणं क्रियते।

मसलेषु, चाले, अट्टे च: कृत्रिमवर्णेन शोभा वर्ध्यते, इट्ठिकाचूर्णं च मरीचिपिष्टे योज्यते।

पैकेटभोज्ये: अधिकं रक्षाद्रव्यं, कृत्रिमवर्णः, स्वादद्रव्याणि च प्रयुज्यन्ते।

✦ स्वास्थ्ये विपरिणामाः
मिलावटयुक्तभोजनस्य परिणामाः दीर्घकालिकाः, परन्तु गभीराः सन्ति।

उदरविकाराः, वमनं, अतिसारः, शोथः च दृश्यन्ते।

यकृत्, वृक्कयोरपि हानिः जायते।

दीर्घकाले रासायनिकद्रव्यैः सेवनं क्यान्सररोगं जनयति।

शिशूनां वृद्धिः, बौद्धिकशारीरिकविकासः च बाध्यते।

✦ सामाजिकं प्रभावं
मिलावटस्य प्रभावः केवलं व्यक्ति वा परिवारं न, अपि तु राष्ट्रस्य अपि हानिकारकः। रोगीजनसंख्या राष्ट्रस्य उत्पादनशक्तिं न्यूनीकरोति, आरोग्यव्ययः च वर्धते। जनाः खाद्ये विश्वासं न कुर्वन्ति – एषा सामाजिकदृष्ट्या अपि अशुभा।

✦ उपायाः
शासनस्य कठोरपदक्षेपः – खाद्यनियन्त्रणविभागेन, बीएसटीआई संस्थया, चलदण्डदायनन्यायालयैः च निग्रहः क्रियते।

दण्डविधानम्: अपकृतकार्येषु लिप्तानां दुष्टव्यापारिणां कृते कठोरदण्डः आवश्यकः।

सामान्यजनानां जागरणम्: शिक्षालयेषु, सञ्चारमाध्यमेषु, सामाजिकमाध्यमेषु च जागरणप्रसारः करणीयः।

गृहपद्धत्या परीक्षणम् मिलावट् परीक्षितुं गृहस्य उपायाः अपि उपयोजनीयाः।

✦ उपसंहारः
मिलावटयुक्तं भोजनं निःसन्देहं एकः मौनहन्ता। एषः न केवलं शरीरं नश्यति, अपि तु राष्ट्रं अपि दुर्बलं करोति। अस्य निवारणाय सर्वेभ्यः—शासनतः आरभ्य सामान्यजनानां यावत्—कर्तव्यमस्ति। "आरोग्यमेव धनसंपदाम् मूलम्" – इत्येतत् वाक्यं स्मृत्वा वयं शुद्धभोजनस्य कृते सजगाः स्याम।

मिलावटयुक्तं भोजनम्

एकं गभीरं सामाजिकं संकटम्