भारतीय-उपमहाद्वीपस्य इतिहासे मुघल-साम्राज्यं विशेषं स्थानं धारयति। अस्य साम्राज्यस्य आरम्भः १५२६ ईसवीयवर्षे बाबर-नामकस्य वीरस्य विजयेन अभवत्, यः प्रथमं पानीपत्-युद्धे इब्राहीम-लोदीं पराजित्य भारतदेशे मुघल-शासनं स्थापयामास। त्रिशतवर्षाणि यावत् एतत् साम्राज्यं न केवलं भारतस्य राजनैतिकं स्वरूपं परिवर्तयत्, अपि तु सांस्कृतिकं, सामाजिकं, प्रशासनिकं च जीवनं गभीरतया प्रभावितवती।

बाबरस्य विजयः—मुघल-साम्राज्यस्य आरम्भः

बाबरः तैमूरस्यान्ववाय्यस्तथा चंगेजखानस्य वंशजः आसीत्। तेन फार्गना-नामक-प्रदेशे आरम्भे शासनं कृतम्, परन्तु विविध-विघ्नैः कारणैः सः तस्मात् प्रदेशात् निष्कासितः। सः भारतं प्रति द्रष्टुं आरभ्य १५२६ तमे वर्षे पानीपतः प्रथम-युद्धे दिल्ली-सुलतानस्य इब्राहीम-लोदीं युद्धे पराजित्य, भारतदेशे स्वशासनं स्थापयामास।

हुमायूनस्य कालः—क्लेशपूर्णं शासनम्

बाबरस्य पुत्रः हुमायूनः उत्तराधिकारी अभवत्। तस्य शासनं संकटपूर्णं आसीत्। अफ़्ग़ान-शक्तेः अधिपतिः शेरशाह-सूरी नामकः तं पराजयित्वा मुघलानां शासनं अपहृत्य भारतं नियंत्रयामास। पश्चात् हुमायूनः फारसदेशस्य साहाय्येन पुनः सिंहासनं प्राप्तवान्, किन्तु स्वल्पसमये एव सीढ़ीभ्रंशेन मृत्युं प्राप्तवान्।

अकबरः—मुघल-साम्राज्यस्य स्थापकः

हुमायूनस्य पुत्रः अकबरः एव खलु मुघल-साम्राज्यस्य महान् सम्राट्। सः १५५६ तमवर्षे बाल्यावस्थायाम् एव सिंहासने आरोहितः। तस्य शासनकाले भारतं एकीकृतं बभूव। अकबरः धर्मसहिष्णुता, न्यायप्रियता, कूटनीति, कलासंवर्धनं च अभ्यर्थयत्।

तस्य प्रमुखाः उपलब्धयः—

मानसबदारी-प्रथा: सैनिक-प्रशासनिक-विभागयोः विवेचनाय विशेषं प्रणाली स्थापिता।
राजपूतैः सह सम्बन्धः: वैवाहिकसंबन्धैः सह कार्यमित्रीकरणं च कृत्वा एकता स्थापिता।
दीन-ए-इलाही इत्याख्यं धर्मं स्थापयामास: सर्वधर्मसमभावस्य प्रतीकः।

तस्य समये फतेहपुर-सिक्री इत्यस्मिन् नगरं स्थाप्य कलाचित्रेषु, वास्तुशिल्पे च महान् विकासः जातः।

जहाँगीर-शाहजहानयोः कालः—शान्ति-सौन्दर्ययुगः

अकबरस्य पुत्रः जहाँगीरः सम्राट् अभवत्। सः न्यायनिष्ठः, चित्रकला-प्रेमी, सौम्यशासकश्च आसीत्। तस्य पत्नी नूरजहान् विशेषं प्रभावं सम्राज्ये आनीयत्।

ततः शाहजहानस्य राज्ये वास्तुकलायाः उत्कर्षः जातः। तेन—

ताजमहलः—मुमताज़-महलायाः स्मृत्यर्थं निर्मितः,

लालकिल्ला, जामा-मस्जिद्, आग्राकिल्ला च निर्मिता।

औरंगजेबः—धार्मिकरूढ़िवादिता च पतनस्य आरम्भः

शाहजहानस्य पुत्रः औरंगजेबः शासनं कृत्वा दक्षिणे भारतस्य विस्तारं कर्तुम् प्रयत्नं अकरोत्। सः अत्यन्तं धार्मिकः तथा रूढिपालकः आसीत्। जज़िया-करः पुनः आरोपितः, हिंदू-मन्दिराणां विनाशः च कृतः, येन जनानां मध्ये असन्तोषः उत्पन्नः।

दीर्घकालीनं युद्धं, विद्रोहाः, तथा अपव्ययेन सम्राज्यं निर्बलतां प्राप्तवद्।

मुघल-साम्राज्यस्य पतनम्

१७०७ तमे वर्षे औरंगजेबस्य निधनानन्तरं मुघल-साम्राज्यं शिथिलं जातम्। पश्चात् सम्राटाः निर्बलाः, सामर्थ्यहीनाश्च अभवन्। मराठाः, शिखाः, अंग्रेजाः च प्रभुत्वं स्थापनाय प्रयत्नं कृतवन्तः।

१७३९ तमे वर्षे नादिर-शाहः दिल्लीं लूटीकृत्वा मुघलानां प्रतिष्ठां हन्यत।
१८५७ तमे सिपाही-विद्रोहे अन्तिम-मुघल-सम्राट् बहादुर-शाह-ज़फ़रः ब्रिटिशैः पराजितः, कारागारे स्थाप्य लम्बे समये पर्यन्तं बर्मादेशे निर्वासितः अभवत्। ततः १८५८ तमे वर्षे औपचारिकरूपेण मुघल-साम्राज्यस्य अन्तः अभवत्।

मुघलानां सांस्कृतिकं योगदानम्

मुघलाः न केवलं शासनं कृतवन्तः, अपि तु भारतस्य संस्कृतिमपि समृद्धां कृतवन्तः।

१. स्थापत्यकला:

ताजमहलः, हुमायून-समाधिः, लालकिल्ला, आग्रादुर्गः च विश्वप्रसिद्धानि।

ईंटा-श्वेत-पाषाणयोः समन्वयेन कलात्मकं रूपं।

२. चित्रकला:

मुघल-मिनिएचर्-चित्रकला उन्नतिं प्राप्तवती। युद्धदृश्यं, राजसभा, प्रेमदृश्यं च चित्रेषु दृष्यन्ते।

३. भाषा-साहित्ये:

फारसी राजकीयभाषा आसीत्। उर्दू भाषायाः उद्भवः अपि तस्मिन् काले अभवत्।

४. संगीत-खाद्यशैली:

तानसेन इत्यादयः संगीतज्ञाः अकबरस्य सभायाम् आसन्।

बिर्यानी, कवाब्, कोरमा इत्यादीनि मुघलाई भोजनानि अद्यापि लोकप्रियानि।

उपसंहारः
मुघल-साम्राज्यं भारतस्य इतिहासे उज्ज्वलं पृष्ठम् आसीत्। यद्यपि तेषां शासनं अन्ततः पतितम्, तथापि तेषां योगदानं, स्थापत्यं, कला, भाषा, संस्कृति, भोजनं च आज अपि भारतवर्षे जीवितवत् अस्ति। तेषां इतिहासः अस्मान् सहिष्णुता, नीति, सौंदर्यबोधः च शिक्षयति।

मुघल-साम्राज्यस्य कथा

मुघल-साम्राज्यस्य उदयः च अवसानं च