१. प्रस्तावना

राममन्दिरं भारतस्य न केवलं धार्मिकदृष्ट्या प्रमुखं स्थलम् अस्ति, अपितु सांस्कृतिक-इतिहासिकदृष्ट्या अपि महत्त्वपूर्णं स्थानं वहति। अयोध्यायां स्थितं एतत् मन्दिरं श्रीरामस्य जन्मस्थानं इति मान्यते। तस्मात् प्राचीनकालात् आरभ्य इदं स्थानं अत्यन्तं पूज्यं मन्यते। किन्तु यदा मुगलकाले बाबरी मस्‌जिद् निर्मिता, तदा अस्य स्थले विवादः आरब्धः। एषः विवादः दशाब्दानि यावत् भारतस्य इतिहासे अतीव महत्त्वपूर्णः विषयः अभवत्।

२. अयोध्यायाः पौराणिकमहत्त्वम्

अयोध्या नगरी त्रेतायुगे श्रीरामस्य जन्मस्थलेन विख्याता अस्ति। वाल्मीकि-रामायणे स्पष्टं वर्णितं यत् अयोध्या कोसलराज्यस्य राजधानी आसीत्। अत्र दशरथः चतुर्णां पुत्राणां पिता श्रीरामः च राज्यं पालयत्। तस्मात् इयं नगरी हिन्दुधर्मे एकं अतीव पवित्रं स्थानं मन्यते। स्कन्दपुराणे, ब्रह्माण्डपुराणे च अयोध्यायाः माहात्म्यं विस्तरेण वर्णितम् अस्ति।

३. बाबरी मस्‌जिद् निर्माणम्

१५२८ तमे वर्षे बाबरनामकेन मुगलकालेन अयोध्यायां श्रीराममन्दिरस्थले एकं मस्‌जिदं निर्मिता आसीत्, या "बाबरी मस्‌जिद्" इति प्रसिद्धा अभवत्। अस्य निर्माणसमये हिन्दूजनाः आरोपं कृतवन्तः यत् श्रीराममन्दिरं ध्वस्तं कृत्वा एव मस्‌जिद् निर्मिता। तथापि एषः विषयः दीर्घकालं पर्यन्तं विवादस्य केन्द्रबिन्दुः अभवत्।

४. स्वातन्त्र्योत्तरकालीन विवादः

१९४९ तमे वर्षे मस्‌जिद्भित्रं श्रीरामस्य मूर्तिः अवतरिता। ततः आरभ्य हिन्दुधर्मावलम्बिनः अयं स्थलं राममन्दिरमेव इति आग्रहं कुर्वन्ति। न्यायालयेन स्थले ताले निक्षिप्तं कृत्वा तदं स्थलं status quo मध्ये स्थापितम्। १९८०-१९९० दशके रामजन्मभूमि आन्दोलनम् आरब्धं यत्र विश्व हिन्दू परिषद्, भारतीय जनता पार्टी च प्रमुखं भुमिकां वहतुः।

५. १९९२ तमस्य वर्षस्य घटनाः

६ दिसम्बर् १९९२ तमे वर्षे कारसेवकानां द्वारा बाबरी मस्‌जिद् ध्वस्तः अभवत्। एषः घटना सम्पूर्णभारतं झंझावत्कृतवती, दंगाः, हिंसा च जाताः। अनेकः जनाः हताः, संपत्ति विनष्टा च। एषा घटना भारतस्य इतिहासे अत्यन्तं संवेदनशीलं मोडं सूचयति।

६. न्यायिकप्रक्रिया

बाबरी मस्‌जिद् विध्वंसानन्तरं भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयः हस्तक्षेपं कृतवान्। दीर्घकालीनं शृङ्खलायुक्तं न्यायिकप्रक्रियायाः अनन्तरं, ९ नवम्बर् २०१९ तम्यां दिनाङ्के भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयेन ऐतिहासिकं निर्णयं प्रदत्तम्। तेन निर्णयेन रामजन्मभूमिः हिन्दूधर्मावलम्बिनां पक्षे दत्ता, मुसलमान्समाजाय अन्यस्थले ५ एकरपर्यन्तं भूमिः दत्ता च।

७. श्रीराममन्दिरनिर्माणाय प्रयत्नाः

निर्णयस्य अनन्तरं, भारतसर्वकारेण "श्रीरामजन्मभूमि तीर्थक्षेत्र ट्रस्ट्" इति नाम्ना एकं न्यासं स्थापितः। अयं न्यासः श्रीराममन्दिरनिर्माणाय उत्तरदायी। ५ ऑगष्ट् २०२० तम्यां दिनाङ्के भारतप्रधानमन्त्रिणा श्रीनरेन्द्रमोदिना भूमिपूजनं कृतम्।

८. स्थापत्यशैली

राममन्दिरस्य स्थापत्यकला प्राचीनभारतीयशिल्पशास्त्रानुसारं सम्पन्ना। नागरशैलीमध्ये निर्मियमाणं एतत् मन्दिरं शिलानिर्मितं, त्रिभुवनं, पंचशिखरयुक्तं, भव्यं च अस्ति। अत्र ३६० स्तम्भाः, गर्भगृहं, श्रीरामललायाः मूर्तिः च स्थापितम् अस्ति।

९. आर्थिकसमर्थनं

राममन्दिरनिर्माणाय देशव्यापी चन्दासंग्रहकार्यक्रमः आयोज्यः। अस्मिन् उपक्रमे लघुतः महान् पर्यन्तं जनाः स्वेच्छया योगदानं कृतवन्तः। ५००० कोटीरूप्यकाणि यावत् समाहितानि सन्ति, यत् मन्दिरनिर्माणार्थं उपयोगं प्राप्नोति।

१०. सांस्कृतिकप्रभावः

राममन्दिरस्य निर्माणं न केवलं धार्मिकमहत्त्वं वहति, अपितु भारतस्य सांस्कृतिक-राष्ट्रवादस्य प्रतीकम् अपि अभवत्। अयोध्या नगरी पुनः हिन्दुधर्मस्य केन्द्रस्थलत्वेन उद्भासिता। अस्य कारणेन पर्यटनं, रोजगारः, विकासः च अभिवृद्धिं प्राप्तवन्तः।

११. विश्वस्तरे प्रतिक्रिया

राममन्दिरनिर्णयस्य अनन्तरं अनेकाः राष्ट्राः प्रतिक्रियां कृतवन्तः। कतिपये राष्ट्राः अयं निर्णयं स्वागतार्हं इति उच्य, कतिपये तस्य संवेदनशीलतां विवेच्य चिन्ता अपि व्यक्तवन्तः। तथापि, भारतसर्वकारः स्पष्टं सूचयत् यत् एषः विषयः केवलं आन्तरिकः धार्मिक-न्यायिकः च अस्ति।

१२. समकालीन स्थिति

२०२५ तमे वर्षे मन्दिरनिर्माणं शीघ्रं पूर्णं भविष्यति। श्रीरामललायाः मूर्तिप्रतिष्ठा पूर्णा, गर्भगृहं समृद्धम् अस्ति। सम्पूर्णं प्रकल्पं अत्याधुनिकवास्तुकलायुक्तं, पारम्परिकमूल्यसंवर्धितं च अस्ति। अयोध्या नगरीं विकसितुं विशेषयोजना अपि च प्रचलिता।

१३. विवादस्य शिक्षाः

एषः विवादः भारताय अनेकं शिक्षां दत्तवान्। धार्मिकसौहार्दं, ऐतिहासिकसाक्ष्यं, संवैधानिकप्रक्रियायाः महत्त्वं, सामूहिकस्मृत्याः भूमिका च अत्र ज्ञायते। न्यायमार्गेण समस्यासमाधानस्य उत्तमं उदाहरणं अयं विषयः प्रस्तुतं करोति।

१४. निष्कर्षः

राममन्दिरं न केवलं भवनम् अस्ति, अपितु भारतीयजनमानसस्य श्रद्धाया प्रतीकः अस्ति। एषः स्थानं नूतनं युगं आरभ्य, धर्म, इतिहास, सांस्कृतिक गौरवं च एकत्रयति। अयोध्या पुनः भारतस्य गौरवस्थलं जातम्। एषः निबन्धः तेनैव लक्ष्यं साधयति — यत् परस्परं समादरं, परम्परायाः संरक्षणं, राष्ट्रनिर्माणे धर्मस्य योगदानं च बोधितुं।

राममन्दिरं

श्री राम