भूमिका:
भारतीयसंगीतजगति लता मंगेशकरा एका दीप्तिमती तारा आसीत्। सा केवलं गायिका न आसीत्, अपि तु एकः जीवन्-पुराणायः। तस्याः स्वरः मधुरः च, भावपूर्णः च आसीत्, येन सहस्रशः जनानां हृदयानि स्पृष्टानि। सा हिन्दी, बङ्गाली, मराठी इत्यादिषु अनेकभाषासु गीतानि गातवती अस्ति, येन भारतीयसंगीतम् उच्चस्तरे स्थापिता।

प्रारम्भिकजीवनम्:
लता मंगेशकरा १९२९ तमे वर्षे सेप्टेम्बरमासस्य अष्टविंशतितमे दिनाङ्के मध्यप्रदेशराज्यस्य इन्दौर-नगरे जातिः। तस्या पिता दीनानाथः मंगेशकरः एकः नाटककर्त्ता गायकः च आसीत्। बाल्ये एव सा सङ्गीते रुचिम् अलभत। पञ्चवर्षीयावस्थायाम् एव सा पित्रा सह सङ्गीताभ्यासं कृतवती।

संगीतक्षेत्रे प्रवेशः:
पित्रा निधनानन्तरं, सा कुटुम्बं पालनार्थं गीतगानं प्रारब्धवती। १९४२ तमे वर्षे त्रयोदशवयस्याम् एव एका मराठी चलचित्रे प्रथमं गीतं गातवती। अनन्तरं हिन्दीचलच्चित्रेषु अपि गीतगानं कृत्वा सया स्वस्वरेण सर्वेषां मनांसि जितानि।

सफलतायाः आरम्भः:
१९४९ तमे वर्षे ‘महाल्’ नामकचलच्चित्रस्य “आयेगा आनेवाला” गीतम् अत्यन्तं लोकप्रियं जातम्। तत् गीतं लतायाः प्रसिद्धिं वृद्धिं च कृतवद्। ततः परं सा “प्यार किया तो डरना क्या”, “लग जा गले”, “अजीब दास्तां है ये”, “तेरा मेरा प्यार” इत्यादीनि अनेकानि अमरगानानि दात्री जाता।

भाषासु वैविध्यम्:
लता मंगेशकरा त्रिंशदधिकेषु भाषासु गीतानि गातवती। सा बङ्गाली, मराठी, गुजराती, तमिळ्, तेलुगु, ओडिया, असमिया इत्यादिषु भाषासु अपि गीतानि गायितवती। बङ्गालीभाषायाम् अपि “रंगिला बाङ्गाली”, “ओ पाले ठाकुर ”, “जीवन खातार पाता” इत्यादीनि गीतानि अतीव प्रख्यातानि।

पुरस्काराः च सम्मानानि:
लता मंगेशकरा जीवने बहून् पुरस्कारान् सम्मानांश्च प्राप्तवती। १९६९ तमे वर्षे पद्मभूषणः, १९९९ तमे वर्षे पद्मविभूषणः, २००१ तमे वर्षे भारतरत्नः अपि प्राप्तः। दादासाहेब् फाळ्के पुरस्कारः, राष्ट्रीयचलच्चित्रपुरस्कारः, फिल्मफेयर्-जीवनसिद्धिपुरस्कारः च तस्याः भाग्ये आगताः।

भारतीयसंस्कृतौ योगदानम्:
सा केवलं गायिका न आसीत्, अपि तु भारतीयसंस्कृतेः प्रतिनिधिः। तस्या गीतेषु देशभक्तिः, प्रेम, शोकः, हर्षः च प्रतिफलितः। “ए मेरे वतन के लोगों” गीतं राष्ट्रभक्तिं जागरयति, यथा “चुप चुप के”, “बाहों में चले आ” इत्यादीनि गीतानि प्रेमें भावनां प्रकटयन्ति।

स्वभावः जीवनशैली च:
लता मंगेशकरा अत्यन्तं सरलस्वभावा संयताचरणा च आसीत्। सा कदापि विवाहं न कृतवती, अपि तु सम्पूर्णं जीवनं सङ्गीतसेवायै समर्पितवती। तस्याः विनयः, नम्रता च सर्वेषां प्रियं कृतवन्तौ। सा कदापि आत्मश्लाघां न कृतवती।

मृत्युः च उत्तराधिकारः:
२०२२ तमे वर्षे फेब्रुवरिमासस्य षष्ठे दिनाङ्के सा मुम्बई-नगरे दिवंगता। तस्या निधनस्य वार्ता केवलं भारतदेशं न, अपि तु सम्पूर्णं जगत् शोकसागरे निमज्जितम्। सा यत् सांस्कृतिकं वारसं प्राप्तवती, तत् भाविन्यपि पीढिभ्यः प्रेरणां दास्यति।

उपसंहारः:
लता मंगेशकरा आसीत् भारतस्य ‘स्वरकोकिला’। तस्या गानानि केवलं संगीतं न, अपि तु जीवस्य एकं सौंदर्यम्। तस्या योगदानं अमूल्यम्, अमरं च। सा संगीतजगति इतिहासे यावत्कालं स्मरणीया स्थास्यति। एषा प्रतिभा यदा कदा एव जातु भवति।

लता मंगेशकरा

लता मंगेशकरस्य जीवनकथा