⏳"समयं मन्दं मन्दं यदा यायात्,
निमेषे नष्टं यौवनं च,
अद्य चिन्तामग्नोऽहम्, चकितदृष्ट्या,
पृच्छामि – कुत्र गतं तद् हसितम्?"

एकदा यदा बालाः स्म, तदा समयः मन्दमन्दं गच्छति इति प्रतीतिः आसीत्। किन्तु अद्य यदा विहाय बाल्यं पारितः अस्मि, तदा अनुभूयते – "कालः तु पक्षिराजः, यः क्षणमात्रेण पल्लवात् वृक्षं करोति।" स्मृतयः यत्र अस्ति, तत्र बाल्यस्य गन्धः, हास्यस्य प्रतिध्वनिः, तथा प्रियजनानाम् आत्मीयता च अद्यापि मनसि निनादति।

** बाल्यकाले लब्धाः अमूल्याः क्षणाः

बाल्यं न केवलं जीवनस्य आरम्भः, अपितु सर्वाधिकं प्रियं, निर्मलतमं च अवस्थारूपं। सा अवस्था यत्र न चिन्ता, न स्पर्धा, न अपेक्षा, केवलं खेलः, स्नेहः, हास्यं च।

यदा वयं बालाः स्म, तदा पितामहस्य कथाः, मातुः आलिङ्गनम्, बन्धुभिः सह क्रीडाः, एते सर्वे स्वर्णाक्षरैः रचिताः अनुभवाः आसन्। अद्य तु ते क्षणाः केवलं छायारूपेण मनसि स्थिताः।

** प्रत्येकः दिवसः अनभिज्ञया वृद्धिः

अद्य पश्चात्तापेन जानामः – वयं यदा वृद्धिं यामः, तदा प्रतिदिनं किञ्चन हरसि स्म –
हास्यं, सरलतां, विस्मयशक्तिं, आत्मीयतां च।

मन्दं मन्दं कथं वयं बालकात् युवान्, ततो जटिलजीवनस्य पथिकाः अभवाम, इति न ज्ञातम्। सा वृद्धिः एव यत्र बाल्यं विस्मृतं जातम्।

** कालः न कदापि प्रतीक्षां करोति

बाल्ये एकं दिवसं दीर्घतमं अभवत्। पाठशालायाः घंटा प्रतिक्षणं दीर्घं प्रतीतिः। किन्तु अद्य? मासाः अपि निमेषवत् गच्छन्ति।

यथार्थतया कालः न कदापि प्रतीक्षां करोति। सः न याचते, न निवर्तते। तस्य गत्याः सह जीवनस्य सर्वे प्रसङ्गाः बहिर्गच्छन्ति। अद्य यदा पुरातनं गृहम् आगच्छामः, तथापि ज्ञायते – स्फुटितानि द्वाराणि न तु स्मृतयः।

** यत्र बाल्यं स्वप्नं जातम्

कियतः अपि प्रयासेन, वयं अद्य तानि दिनानि पुनः न आनयितुं शक्नुमः। बाल्यं स्वप्नं जातम् – यत्र न संयमः आसीत्, न बन्धनानि।

तदानीं यत् स्वाभाविकं आसीत्, अद्य तदेव मूल्यं प्राप्तम् – मित्रेभ्यः सह हास्यम्, मातुः समीपे निद्रा, निर्भारं जीवनम्।

बाल्ये वयं कालस्य मूल्यं न अवगच्छाम स्म। अद्य तु कालस्य एकक्षणः अपि बहुमूल्यः अभवत्।

** वृद्धावस्थायां स्मरणम् एव आश्रयः

यदा वयं वृद्धाः भविष्यामः, तदा धनं न तु सुखदं स्यात् – किन्तु स्मृतयः एव आश्रयः। तानि बाल्यकालीनानुभवाः, यानि पुनः न प्राप्तव्यानि, ते एव हृदयस्य सान्त्वनां कुर्वन्ति।

स्मृतयः यथार्थेण जीवनस्य मणयः सन्ति, ये न कालवशेन नश्यन्ति, न च ह्रासं यान्ति।

** कस्मिंश्चित् क्षणे अनुभवः – वयम् वृद्धाः जाताः

कस्मिंश्चित् दिने, यदा छात्रः माम् "सर्" इति सम्बोधयति, अथवा मातुः केशेषु धवलवर्णः दृश्यते, अथवा मित्राणां अपत्यानि क्रीडन्ति – तदा एव मनसि घोषः – "वयम् सर्वे शीघ्रं वृद्धिं यामः।"

जीवनं रथचक्रवत् गच्छति, न चेतनया, किन्तु स्वाभावेन। यदा चेतना आगच्छति, तदा वयं दूरं गत्वा अपि बाल्यं अन्वेषयामः।

** निष्कर्षः

जीवनं न केवलं गति: अपितु स्मृति:। वयं यद्यपि शीघ्रं वृद्धिं यामः, तथापि यः बाल्यस्य माधुर्यं, हास्यं, स्नेहं च मनसि धारयति, स एव नित्यबालकः भवति।

वृद्धिः शरीरस्य भवतु, किन्तु हृदयम् – तदा अपि हसितुं, विस्मयं अनुभवितुं, स्नेहं दातुं च समर्थम् अस्तु।

अतः अस्माकं जीवनस्मृतिषु सर्वदा उच्चैः शब्देन एकः भावः अनुनादति –
"वयम् सर्वे शीघ्रं वृद्धिं यामः।"

वयम् सर्वे शीघ्रं वृद्धिं यामः

"बाल्ये हसितवन्तः, अद्य विवेकदग्धाः"