"संस्कृतं देववाणी अस्ति, या भारतस्य आत्मा।”

वसुधायाः प्राचीनतमा समृद्धतमा च भाषा संस्कृतम्। प्रायः चतुःसहस्रवर्षाणि यावत् अस्यामेव भाषायां भारतीयाः मनीषिणः स्वकीयं वैभवं प्रकटितवन्तः। चत्वारो वेदाः, ब्राह्मणानि, आरण्यकानि, उपनिषदः, तथा गृह्यसूत्र-श्रौतसूत्र-धर्मसूत्र-प्रातिशाख्य-प्रभृतयः वैदिकसाहित्यग्रन्थाः संस्कृतेन विरचिताः। मनु-पराशर-वसिष्ठ-विश्वामित्र-हारित-याज्ञवल्क्यादयः महर्षयः अनया एव भाषया वेदमूलकान् स्मृतिग्रन्थान् रचयामासुः।रामायणं, महाभारतमिति च प्राचीनतमं जातीयं महाकाव्यद्वयं सुरगिरा एव विरचितम्। कविकुलगुरुणा भासेन त्रयोदशरूपकेषु तथा महाकविना कालिदासेन रघु-कुमार-मेघदूत-आदिकाव्येषु तथा मालविकाग्निमित्र-विक्रमोर्वशी-अभिज्ञानशाकुन्तलेषु रूपकेषु देव्याः सरस्वत्याः वीणाझङ्कारः प्रकटितः अनया एव भाषया। तदनु च भारवि-माघ-बाण-दण्डि-सुबन्धु-प्रभृतिभिः कविभिः मनोरमैः काव्यैः भारतीयसाहित्यभाण्डारस्य समृद्धिः सम्पादिता।आचार्येण भरतेन सुरगिरा एव नाट्यतत्त्वं विधृतं नाट्यशास्त्रे। भामह-रुद्रट-वामन-आनन्दवर्धनादिभिः अनया एव भाषया प्रकाशितं स्वमतं स्वस्वकृतिषु। पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलि-कपिल-कणाद-गौतम-जैमिनि-व्यासादयः महर्षयः व्याकरण-योग-न्याय-वैशेषिक-मीमांसा-आदि दर्शनानि प्रकाशयामासुः सुरगिरा एव।

पृथिव्यां न कुत्रापि कस्यापि भाषायाः एतादृशं साहित्यवैभवं परिलक्षितं। प्रादेशिकभाषाणाम् उत्पत्तेः पूर्वं संस्कृतमेव सर्वेषां भारतीयानां व्यवहारनिर्वाहिका भाषा आसीत्। बङ्ग-उत्कल-हिन्दी-गुर्जरादयः प्रादेशिकाभाषाः संस्कृतस्य एवामृतरससिञ्चनेन परिपुष्टाः सुसमृद्धा जाता। हा हन्त! कन्यानां समृद्धिः खलु विस्मारयति मातुः महिमानम्।

अधुना अस्माकं देशे प्रादेशिकानां भाषाणां चर्चायामधिकता दृश्यते। भाषाजननी तु तिष्ठति नितरामुपेक्षिता। स्मरणीयं त्वेतत् यत् ख्रीष्ट्यष्टादशशतकं यावत् भारतभूमौ संस्कृतेन सह प्रचलिता आसन् प्राकृतभाषाः। तदानीं प्राकृतभाषाणां प्रचारेण अपि संस्कृतस्य गौरवं न क्षुण्णमभूत्। तस्मिन् युगे संस्कृतम् आसीत् सभ्यजनानां मातृभाषा, कुटुम्बभाषा, तथा कुलभाषा च।अष्टादशशतकं यावत् अत्र सर्वेषु उच्चशिक्षालयेषु संस्कृतस्य अध्यापनं प्रचलितमासीद्।विद्याप्राप्तेः च एकमेव साधनमासीद् संस्कृतम्। एतावत्कालं यावत् भारतदेशस्य राष्ट्रभाषापि संस्कृतमेवासीद्। तदानीं सामान्यजनाः अपि संस्कृतज्ञा आसन्, ये कश्मीरदेशात् कन्याकुमारीं यावत्, गुर्जरदेशाच्च असमं यावत् संस्कृतालापेन व्यवहारं निष्पादयन्तः विचरन्ति स्म। तथा, निर्णयादिकमपि ते संस्कृतनैव निर्वहयन्ति स्म।तदा प्रादेशिकभाषासु प्रचरद्भ्यः अपि दर्शन-धर्म-काव्य-विज्ञानग्रन्थाः संस्कृतेनैव विरचिताः आसन्, न तु प्राकृतेन। इत्यहो! महिमा सुरगिरः।भाषाविज्ञानम् (Linguistics) अधुना सर्वत्रैव पृथिव्यां परिशील्यमानमस्ति। तत्र O.I.A. इति शब्देन (Old Indo-Aryan) संस्कृतमेव निर्दिष्टम्। तत्रापि संस्कृतस्य महत्वं पण्डितैः सर्वैरभ्युपेतम्। समग्रे विश्वे संस्कृतभाषा विज्ञानसम्मता श्रेष्ठा भाषा इति स्वीकृतं मनीषिभिः।इङ्ग्लण्ट्-प्रदेशे एका स्मिन्नधिष्ठाने तद्-देशवासिभिः संस्कृतनैव वाक्यालापः क्रियते विरामावसरे। तत्र कारणरूपेण तैरुच्यते — संस्कृतभाषायाः ज्ञानेन तेषां आङ्ग्लभाषाज्ञानं दृढतरं भवेत् इति। एतत् तु भाषाविज्ञानसम्मतमेव।अपि च Computer इति शास्त्रे तथा Computer इति यन्त्रे च संस्कृतस्य श्रेष्ठत्वं स्वीकृतं वैज्ञानिकैः। तत्र आन्तरराष्ट्रीयभाषारूपेण संस्कृतस्य परिगणनं संभवति न वा इति विषयं गम्भीरं अनुसंधानं चाल्यते सुधीभिः। अतः अस्मद्देशे अस्याः भाषायाः च चर्चा नितराम् आवश्यकी।

वर्तमानसमये भारतदेशे संस्कृतशिक्षायाः उपयोगः अस्ति न वा इति प्रश्ने
इदं तावदुत्तरं वक्तव्यम् — स्वस्वप्रादेशिकभाषानां समृद्धये भाषाजन्मनी नूनं सेवनिया। संस्कृतस्य अनुषीलनेनैव प्रादेशिकभाषाः शुद्धाः, समृद्धतराश्च भविष्यन्ति।भारतसर्वकारेण हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषारूपेणाङ्गीकृता। किन्तु हिन्दीभाषायाः अनुषीले कस्यचित् अनाग्रहः अपि लक्षणीयः। यथा बङ्गे तथा दक्षिणभारते हिन्दीभाषा नितराम् अवहेलिता। तत्रत्यजनाः आङ्ग्लभाषामेव अधिकं प्रयोजनीयं मन्यन्ते।किन्तु — बलिष्ठापि, बहुलप्रचारिता अपि आङ्ग्लभाषा विजातीयेति कृत्वा, भारतीयसंहतेः रक्षणार्थं भारतीयभाषा अङ्गीकर्तव्या राष्ट्रभाषारूपेण इति बहूनाम् अभिमतम्।स्थिता च संस्कृतं हि एका एव भाषा या — आ-समुद्र-हिमाचलम् — सर्वेषां भारतीयानां स्वकीयाः, सर्वजनमान्याः, बलिष्ठा च।
सुचिरस्थायित्वं, देशव्यापित्वं, जगद्वरेण्यत्वं, बहुविज्ञानप्रकाशकत्वम् — इत्यादयः हि संस्कृतस्य कतिपये सामानी गुणाः।

प्रादेशिकभाषाः संकीर्णाः, न सर्वजनमान्याः। न च कालसहत्वं अस्ति तासाम्।
शङ्कराचार्येण चेत् केरळभाषया स्व-भाष्याणि स्तोत्राणि च रचितानि अभवन् —
तर्हि नूनमेव कान्सगर्भविलीनानि तानि विनश्येरन्।चरक-आर्यभट्ट-वराहमिहिरादिभिः संस्कृतभाषया निजविज्ञानग्रन्थाः रचिताः। अतः ते ग्रन्थाः अधुना पठितुं शक्यन्ते स्माभिः। पैशाचीभाषया रचिता बृहत्तथा अधुना लुप्ता। केवलं संस्कृतछायाम् आश्रित्य सा जीवति।

केचिन्मन्यन्ते — लोके व्यवहार्या सेयं संस्कृतभाषा, एका वा लोकभाषारूपेण प्रचलितापि, अधुना सा दुर्बोध्या मृताच। तत्रास्माभिः पृच्छ्यते — “संस्कृतं मृतमिति केन उच्यते? कथं तमृतं? केन वा मारितम्?” इति।एका वा जवाहरलाल-नेहरू-महाशयेना लोकसभायामुक्तं —“द्विसहस्रवर्षेभ्यः प्राक् यदा प्राकृतभाषायाः प्रयोगः प्रारब्धः, तावदेव संस्कृतभाषा लोके अप्रयुक्ता जाता।”एतद्वचनं चेद् मान्यं, तर्हि संस्कृतस्य मरणं द्विसहस्रवर्षेभ्यः प्रागेव जातम्।नितरां विस्मयजनकमिदमेव यत् द्विसहस्रवर्षाणां यावत् कालिदास-भारवि-भवभूति-श्रीहर्षादयः प्रथितयशसः कवयः मृतेन संस्कृतेनैव काव्यानि रचयन्तः अनन्तं यशः लेभिरे इति।

अत्रेदमवधेयं — संस्कृतस्य लोके व्यवहार्यत्वं यदुपलभ्यते, तत्र कारणं हि राजशासनम्। बौद्धनृपाणां जैननृपाणां च शासनकाले संस्कृतस्य प्रचारः ह्रासमुपेतः। तदानीं प्राकृतस्य प्रचारः अधिकोऽभूत्। मुघलानां शासनकाले फारसीभाषायाः बहुलं प्रचलनमभूत्।तदानीं व्यवहारभाषायां च गुलाब-दुकान-मकान-आदिशब्दाः प्रविष्टाः। तथैव अङ्ग्लानां सुदीर्घशासनसमये शासकानां भाषाः प्राधान्यतः प्रचलिताः। संस्कृतस्य प्रचारः मन्दीभूतः जातः।एकविंशतिशताब्द्याः प्रारम्भेऽपि अस्याः भाषायाः चर्चायामवधानं न दीयते शिक्षाविभागे। भारतभारती न श्रद्धयाऽभ्यस्यते भारतीयैः।कैश्चित् मुष्टिमेयैः जनैः अधुना शुकवद् अभ्यस्यते सा भाषा इति कष्टकरीया स्थितिरेषा। तेषां च प्रश्नोऽयम् — संस्कृतस्य अध्ययनेन कः लाभः? न धनं, न सम्मानं, न बाह्यनिकविज्ञानादिबोधः प्राप्यतेऽनेन। तस्मात् किं अनया जर्जरितया भाषया इति।तत्रोच्यते — मातृभाषाणां समृद्धये संस्कृतचर्चा आवश्यकी। स्वदेशस्य ऐतिहासिकपरिज्ञानाय अपि एषा भाषा अभ्यसनिया।
वैदेशिकशासनकाले अस्मद्देशीयया शिक्षाव्यवस्था मॅक्ले-महोदयेन प्रचलिता। स्वदेशाचारं विस्मृत्य, वैदेशिकं धर्मं यथा अनुसरेयुः भारतीयाः — तदर्थमेव मॅक्ले-महाशयेन शिक्षानितिः निर्धारिता।तत्पदाङ्कानुसारिणः केचन भारतीयाः गर्वमनुभवन्ति — “एतत् प्रोच्यते वयं मॅक्ले-महोदयस्य सन्तानाः” इति। महान् कष्टकरो व्यवसायोऽयम्।

ननु व्याकरणस्य कठिनं बन्धनं संस्कृतभाषायाः जीवनलक्षणम् अपाकरोति इत्यपि केशांचित् मतम्।परिवर्तनं हि जीवनस्य चिन्हम्।लोकानां रुच्यनुसारेण भाषा अपि काले काले परिवर्तते। संस्कृतभाषा तु सदैकरूपा, परिवर्तनरहिता — अतः “जीवनरहितेति” तेषां मन्तव्यम्। अत्रोच्यते — पाणिनिसमयादारभ्य वर्तमानकालं यावत् संस्कृतभाषा नैकरूपा स्थिता। तत्र काले काले परिवर्तनानि सावधा पठद्भिः भाषाविलोकने उपलभ्यन्ते।तथाहि — पाणिनिना प्रथमासमानाधिकरणे शत्र्-शानचौ निषिद्धौ। तेन “पठन् ब्राह्मणः” इत्यादिकः प्रयोगः आसीत् प्रामादिकः। किंतु नवीनवैयाकरणैः अस्य नियमस्य लङ्घनं कृतम्। यथा — ग्रामं गच्छन् स्तूणं स्पृशति इत्यादौ। कालिदासेनापि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् इत्यत्र प्रथमाधिकरणे शत्रुप्रयोगः कृतः।प्राचीनकाव्येषु परस्मैपद-आत्मनेपदधातूनां यथेच्छं प्रयोगः दृश्यते। किंतु पाणिनिकथितेभ्यः धातुभ्यः अन्ये अपि धातवः संस्कृतभाषायां लक्ष्यन्ते। काले काले नवीनाः शब्दाः अस्याम् भाषायाम् अन्तर्भुक्ताः, केचन च प्राचीनाः प्रयोगाः लुप्ताः। यथा — कणेहत्य दुग्धं पिबति इत्यादि।बहुभिः टीकाकारैः संस्कृतटीकासु वैदेशिकशब्दाः भूऱिशः प्रयुक्ताः। यथा — कादम्बरीटीकायां सिद्धचन्द्रः तथा भानुचन्द्रः प्रकोष्ठकं, कलाचिका, कुचिका, बंगीहा इत्यादिशब्दान् प्रयुक्तवन्तौ।
पञ्चतन्त्रे “दीनार” इति शब्दः मुद्रावाचकः इव प्रयुक्तः। तस्मात् “परिवर्तनरहिता एषा मृतभाषा” इति कथनं मूर्खसुलभं स्यात्।

यस्यां भाषायां वेदाः, उपनिषदः, वेदान्त-बौद्ध-जैनादिदर्शनानि विधृतानि सन्ति, तस्याः भाषायाः चर्चा विद्यालयस्तरे एव कर्तव्या।भारतीया संस्कृति, भारतीयः ऐतिह्यबोधश्च अनयैव भाषया भारतीयानां शिशूनां चेतसि स्फुरितः स्यात्।केवलं उच्चशिक्षागारे, विश्वविद्यालये संस्कृतस्य को लाभः स्यात्?को वा असंस्कृतज्ञः जनः उच्चशिक्षालये संस्कृतं पठेत्, यः बाल्ये संस्कृतं नाभ्यस्तम्?लतायाम् उन्मूलितायां कुसुमस्य उद्गमः कथं संभवेत्?

परिशेषे अस्माभिर्वक्तव्यम् — संस्कृतस्य लोकप्रियता यथा पुनरुन्मेषिता भवेत्, तदर्थं व्याकरणस्य भीतिः दूरकर्तव्या।संस्कृतनाटकप्रचारेण, सन्देशप्रचारेण, तथा सभानुष्ठानेन तस्याः भाषायाः बहुलप्रचारः संभवेत्।एतदर्थं सरकारस्य मुखापेक्षिता न काम्या।सर्वैः अस्माभिः सम्मिलितप्रयासेन मानवानां संस्कृतज्ञानं यथा जायेत, तदर्थं चेष्टितव्यम्।संस्कृतपठनपद्धतिः चित्ताकर्षिका भवेत्।परस्परं वार्तालापः संस्कृतेनैव कार्यः।संस्कृतानुरागिणः स्वकुटुम्बैः दैनिकसाधारणवाक्यानि संस्कृतेन क्रियताम्।छात्राः, शिक्षकाश्च — संस्कृतेनालपेयः। पत्रालापोऽपि संस्कृतेनैव भवेत्।

काप्यां भाषायां तदैव मृतत्वं कथ्यते यदा तस्यां भाषायां शरीरविकारविनाशादीनि मरणलक्षणानि स्फुटीभवन्ति।संस्कृते तु विकाररहितत्वं तथा सुव्यवस्थितत्वं सदैव परिलक्ष्यते।इयं तावत् संस्कृतभाषा युगे युगे विदेशिकशासकानां दमनपीडनादिकं निखिलं प्रतिकूल्यं विजित्य अद्यापि निजमहिम्ना वरीवर्ति।आकम्बोजेभ्यः, आकामरूपेभ्यः, आनिपालेभ्यः, आसिंहलेभ्यः — अधुनापि सुरभायां या संस्कृतप्रचारा दृश्यते।धर्मकार्यानि सर्वाणि संस्कृतेनैव सम्पादयन्ति भारतवासिनः।सहस्रेभ्यः वर्षेभ्यः विगतेऽपि सति संस्कृतभाषायां न पर्यवेक्ष्यते किमप्यवसादचिह्नं, न वा किमपि वैरूप्यम्।विदेशिकानां शासननीतिबलात् तथा आङ्गलशिक्षितानां भारतीयशिक्षाविदां विदेशिकप्रीतिबलात् संस्कृतस्य व्यवहारक्षेत्रं अस्मिन् देशे नितरां संकुचितं जातम्।तथापि कालोचितानि परिवर्तनलक्षणानि वहन्ती सेयं भाषा जीवति सुतराम्।

अधुना प्रचलिताः शब्दाः — प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, सहानुभूति, प्रगतिशील, प्रस्ताव, विहङ्गमदृष्टि, निर्वाचन, वातावरण, आन्दोलन, धारा इत्यादयः संस्कृतवात्सल्ये अपरिचिताः अपि, संस्कृतभाषायां प्रयुज्यन्ते पण्डितैः।तस्मात् “संस्कृतं मृतम्” इति विवेकरहितानां वाक्यमिदम् अन्तःसारशून्यम्।यथा गङ्गा, गोदावरी, यमुनाः, कावेरी चिरं प्रवहन्ति, तथा एव संस्कृतभाषा भारतभूमौ चिराय प्रचलिता आसीत्, प्रचलिता वर्तते, प्रचलिता स्थास्यति च इति निःसन्देहं वक्तुं शक्यते।तस्मात् सुशुक्तं — “यावद् गङ्गा च गोदा च, तावदेव हि संस्कृतम्” इति॥

#संस्कृतभाषा #संस्कृतं_जीवति #नमृतं_संस्कृतम्

#संस्कृतस्य_महिमा

#RootOfIndianCulture #ReviveSanskrit

वर्तमानसमये भारतवर्षे संस्कृतशिक्षायाः उपयोगः

नवीनशब्दानां समावेशः, प्राचीनप्रयोगानां लोपः