इह खलु संसारे भगवता सृष्टेषु द्रव्येषु विद्या नाम द्रव्यं हि सर्वश्रेष्ठं सर्वप्रधानं च। ज्ञानार्थकात् विद्-धातोः क्यप्-प्रत्यये स्त्रियां टाप्-प्रत्ययेन विद्या शब्दः निष्पद्यते। जगतः सत्यमसत्यमित्यस्य वास्तविकं ज्ञानं येन साधनेन साध्यते, तत् साधनं हि विद्या इति कथ्यते। विद्यया मानवानाम् अज्ञानान्धकारस्य विनाशः स्यात्, ज्ञानस्य प्रकाशः जायते। विद्या सर्वदैव मानवानां सहचरी भवति। विविधप्रकारेण मानवानाम् उपकारं साधयति सा। अतः विद्यां विना जीवने किमपि कार्यं सुष्ठुरूपेण भवितुं नार्हति। सा मानवान् मातेव रक्षति, पितेव हितकर्मणि नियुक्ता, कान्तेव मानसिकं दुःखं दूरीकरोति। तथा चोच्यते –

"मातेव रक्षति पितेव हिते नियुक्ता
कान्तेव चाभिरमयत्यपनीय खेदम्।
लक्ष्मी तनोति वितनोति च दिक्षु कीर्तिं
किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या।।" इति।

विद्यया मानवेषु विचारशक्तिः समुपजायते। विद्याभावे तु कुत्रापि साफल्यं न प्राप्नुयात्। तदुक्तम् –

"रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः।।" इति।

अत एव विद्याहीनः मानवः कुत्रापि सम्मानं न प्राप्नोति। सर्वेषु कार्येषु विद्यावन्त एव नियोज्याः भवन्ति। अत एव सर्वैः विद्या अधेय्या इति। विद्यार्जनेन ज्ञानज्योत्स्ना सर्वत्र प्रसरति। चतुर्वर्गफलप्राप्तिः विद्यया एव स्यात्। ईशोपनिषदि प्रतिपादितम् –

"विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते।।" इति।

किञ्च, विद्यया विनयी जायते, विनयी च जनः धनं अर्जयित्वा सुखं लभते। तदुक्तम् –
"विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्।
पात्रताद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मः ततः सुखम्।।" इति।

विद्यायैव कालिदास-माघ-भवभूति-दण्डि-भारविप्रभृतयः महाकवयः अमरत्वं लब्धवन्तः। तेषां कोमलकान्तपदावली अधुनापि मानवानां कर्णकुहरेषु मधुधारां वमति। अतः साधु कथ्यते गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन –

"न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।" इति।

विद्यारूपं धनं तस्करैः न कदापि अपह्रियते, न भ्रातृभिः विभाजनयोग्यं,न च धारयित्रे किञ्चिदपि भारकारि भवति। इदं धनं तु व्ययीक्रियते चेत् तर्हि नित्यं वृद्धिं स्यात्।
तदुक्तम् –

"न चौरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
वये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्।।" इति।

"ज्ञातिभिः वञ्च्यते नैव चौरेणापि न नीयते।
दानेन न क्षयं याति विद्यारत्नं महाधनम्।।" इति।

अत एव विद्यादानस्य माहात्म्यं सर्वदानापेक्षया महद्भवति।
किं बहुना? विद्यया एव दुःखं दूरीकर्तुं शक्यते। अतः दुःखविनाशाय सर्वदा सभयरूपेण विद्या समाश्रयणीया, आराधनीया च। हंसः यथा अम्बुमिश्रितात् क्षीरात् क्षीरमेव आकलयति, तद्वद् विद्वान् जनः गुणदोषेषु दोषं परित्यज्य गुणमेव आदत्ते। अतः विद्वान् सर्वत्र पूज्यते, राजा तु स्वदेशे एव।
तदुक्तम् –
"विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।।" इति।

#विद्याधनम् #विद्याददातिविनयम् #विद्वान्सर्वत्रपूज्यते

#WealthOfKnowledge #WisdomOverGold

#RespectForTheWise

विद्वान् सर्वत्र पूज्यते

विद्या एव विनयं जनयति, सुखस्य द्वारं उद्घाटयति।