"न हि सदा धावनं सुखाय; कदाचित् स्थितिः अपि आवश्यकम्।"

जीवनं सततम् अग्रे गच्छति। दिनानि, मासाः, वर्षाणि च यथा प्रवहन्ति, तथा मानवः अपि कदाचित् स्थगनं विना कर्मशीलः भवति। किन्तु प्रतिक्षणं दौडमानः जीवः यदा विश्रान्तिं न प्राप्नोति, तदा सः न केवलं शारीरिकतः, अपितु मानसिकतः अपि क्षीणः भवति। अतः कदाचित् मनसि उत्पद्यते—"विरामः आवश्यकः। सर्वस्मात् क्षणिकं दूरीकर्तुम् इच्छामि।"

** कोलाहलपूर्णं जीवनम्

आजकालीनं जीवनम् अतीव वेगपूर्णं च प्रतिस्पर्धायुक्तं च जातम्। छात्राः पाठशालायां, कर्मचारी कार्यालये, गृहिण्यः गृहकार्येषु—सर्वे एव स्वे स्वे क्षेत्रे नैरन्तर्येण श्रमं कुर्वन्ति। सामाजिकमाध्यमानां आकर्षणेन, त्वरितं उत्तरप्रत्युत्तरदायित्वेन, तथा लोकाभिमुखजीवनेन मानवः स्वस्य वास्तविकमनःस्थितिं विस्मरति।

** विरामस्य मौलिकता

विरामः केवलेन आलस्यं न, न च कर्मत्यागस्य सूचकः। सः एकः आत्मपुनरवलोकनस्य, आत्मसंवादस्य च अवसरः। यदा मनः अशान्तम् भवति, हृदयम् आकुलं च, तदा विरामः जीवनस्य शुद्धिकरणं करोति। सः एकः धीरतायाः निमेषः यः जीविते पुनः सन्तुलनं स्थापयति।

** आत्मशान्तेः अन्वेषणम्

किञ्चन समये मनसि जायते—"किं अहमस्ति? कस्य कृते अहं एतत् सर्वं करोमि?" एते प्रश्नाः विरामे एव स्पष्टं उत्तरं ददाति। आत्मशान्तिः केवलं तीर्थयात्रया, योगेन वा न लभ्यते, अपितु तस्य मूलं विरामे अस्ति। यदा वयं गत्यवसानं कुर्मः, तदा आत्मनि प्रवेशं कर्तुं शक्नुमः।

** सामाजिकदबावः च व्यक्तिनिर्णयः

अनेकवेला वयं विरामं इच्छामः, किन्तु समाजः तस्मिन् बाधकः भवति। "कस्मात् अवकाशः?", "किमर्थं विश्रान्तिः?", "त्वं तु आलसी!"—एते दोषारोपाः जनान् विरामग्रहेण वर्जयन्ति। परन्तु आत्मनः आवश्यकता अनिवार्या अस्ति। यदा चेतसि क्लेशः व्याप्नोति, तदा तं मौनेन शमयितुं विरामः आवश्यकः।

** प्रत्येकस्य अधिकारः – मौनं, विश्रान्तिः, पुनःसंयोजनम्

विरामः केवलं विशेषजनानां कृते न, अपितु प्रत्येकस्य जीवनस्य अविभाज्यभागः अस्ति। एकस्मिन् क्षणे सर्वाणि कार्याणि स्थगयित्वा केवलं आत्मना सह स्थितुं आवश्यकम्। पठनं, लेखनं, भ्रमणं, श्वासप्रश्वासविनियोजनं वा—यत्किमपि चेतसि शान्तिं जनयति, तस्य कृते अवकाशः यथासम्भवम् उपयुक्तः।

** विरामस्य प्रकाराः

• विरामः अनेकेषां रूपेषु संभवति—

∆ शारीरिकः विरामः – गात्रस्य विश्रान्तिः

∆ मानसिकः विरामः – चिन्तानां विश्रान्तिः

∆ भावनात्मकः विरामः – सम्बन्धेषु सीमांकनम्

∆ सामाजिकः विरामः – जनसञ्चयात् क्षणिकं दूरीकरणम्

∆ डिजिटलविरामः – सामाजिकमाध्यमात् विलगनम्

एतेषां मध्ये कः विरामः आवश्यकः इति आत्मचिन्तनात् ज्ञातव्यः।

** विरामात् पुनःजीवनं

विरामस्य अनन्तरं यदा वयं पुनः कर्मारम्भं कुर्मः, तदा सः कर्म नवीनशक्त्या, दृष्ट्या च सम्पन्नं भवति। यथा निद्रया शरीरः पुनरुत्थानाय सज्जः

भवति, तथा विरामेन मनः नूतनाय योजनायै सज्जते। सः न केवलं जीर्णजीवनस्य निवारकः, अपितु नूतनजीवनस्य प्रणेता अपि।

** उपसंहारः

"विरामः आवश्यकः – आत्मशान्तेः अन्वेषणम्" इत्येतत् न केवलं वाक्यं, अपितु यथार्थजीवनस्य अङ्गीकृतिः। समाजस्य अपेक्षाभिः पीड्यमानः मानवः विरामेन आत्मनं पुनः प्राप्नोति। यः विरामाय साहसं करोति, स एव आत्मशक्तेः बोधं लभते।

यदा जीवनस्य शब्दः अधिकः भवति, तदा मौनं उत्तरं भवति। यदा मनसि कोलाहलः व्याप्नोति, तदा विरामः औषधं भवति। अतः—आवश्यकम् एव विरामः, आत्मशान्तेः कृते।

विरामः आवश्यकः – आत्मशान्तेः अन्वेषणम्

"विरामेण एव पुनः प्रेरणा सञ्जायते।"