प्रस्तावना-
विश्वं अस्माकं गृहः — अतुलनीय-सौन्दर्येण विभूषितः। अस्य प्राकृतिक-रूपस्य विविधत्वं, जीवजगत्, वायुमण्डलम्‑एते सर्वे मिलित्वा एकं मनोहरं परिवेश निर्मायन्ति। यदा वयं प्रकृतेः रमणीयतां अनुभवन्ति, तदा केवलं चक्षुषा न दृश्यते, किन्तु मनः–शान्ति, प्रेरणा च आध्यात्मिक–प्रसादः अपि लभ्यते।

१. प्राकृतिक-दृश्यानि च भू-आकृतिः-
शैलाः, हिम-शिखराः, मेघ-आच्छादित-उपत्यकाः च — एते दृश्याः मोहम् आनयन्ति। हिमालयस्य जयंती-वर्ण-संपुटितः इव दृश्यते, तथा पर्वतः आदर्य-आवरणे सूर्यास्तः दृष्ट्वा सर्वेऽपि मन्त्रमुग्धाः भवन्ति। विशालाः चराचर-घासभूमयः — उदा - अमेरिका, अफ्रिका, यूरोपस्य पार्कः च — नीलाकाश-विरचितं दृश्यं प्रवेष्टुमस्ति।

१.१. नद्यः जलप्रपाताश्च
वन-जनिताः नद्यः उपत्यकाभिः प्रवहन्ति। निर्मलजलप्रपाताः — यथा येल्लोस्टोन-जलप्रपातः — दिलं हृदयम् अर्पयन्ति। एतानि गिरिगतेः द्वारा जलस्य कलकलः स्पन्दनं निवेशयन्ति।

१.२. सागरः समुद्रस्य विस्तारः
नील जलराशिः, तटभूत बालुकामय-शैलाः, शैवाल-पंकजाः — इति सर्वे दृश्यं, विशेषतः सायं समागमे अत्यन्तं मनोरमम् अस्ति। लहरीनादः, सूर्यास्त-लालीतेः प्रतिबिम्बः स्वादु वातावरणं सृजन्ति।

२. वनस्य जीव–वैचित्र्यं
विश्वस्य वनानि — अमेजन, कङ्गो, इन्दोनेशिया — देवद्वारेण जीवजन्तूनां, पक्षिणां, पुष्पाणां सद्भिन्नतया विभूषितानि भूत्वा बहु-वैमुख्यं दर्शयन्ति। कमल-फूलानि, आर्किडाः, वनलताः च सुसुगन्धा वायुम् आलङ्कुरयन्ति।

दृश्यं:
शियालां, हरिणाः, व्याघ्राः, सिंहाः, चीता:, गजाः, गण्डाराः, अनेक-पक्षिणः पतङ्गाः च।

एते जीवन-सम्पर्क वनं एकं दैहिकं पारिस्थितिकं बास्तुं निर्माति।

३. आकाशः वायुः च
प्रातःकाले आकाशं लोहित–केसर-वर्णद्वारा विभूषितम्, रात्रौ तु ताराद्भितं मिल्किवेग-रश्मिभिः मार्जितम्। मेघ-गर्जनं, वर्षा, वायुपथः — सर्वे दृश्य-ध्वनि-चित्राणि चित्तम् आकर्षयन्ति।

४. जलवायु-वातावरणं च ऋतु-परिवर्तनम्
छष्ठ-ऋतु-विभागः (भारते चतु-प्रचलितः)। प्रतिजनेषु भिन्न-ऋतुभिः जीवनशैली च परिवर्तनं दृश्यते:

वसन्तः: फूल-पुष्प, शीतल-पवनः

ग्रीष्मः: तापनं, उज्जवल-सूर्यकिरणाः

वर्षा: शोभन-आकाशः, जल-वर्षणं

शिशिरः: हिमबिन्दु, कुहाश्च, शांत-शीतलं आच्छादनम्

प्रत्येकः ऋतुः पादपजीवने च जीवजगत्–संरचनायाम् महत्वपूर्णभूमिका वहति।

५. वन्यजीव–समुद्रजीवः
सर्वत्र जीवजगत् विविधं रूपं उद्घाटयति:

सवन्ना क्षेत्रे हरिणगणाः

डल्फिनाः नद्यां प्रवाहिताः

रंगिन-पक्षिणः

प्रवाल-भित्तौ मीनगणाः

हिमप्रदेशे पेंगुइनाः आर्कटिक-भालूकाः च

प्रत्येकः जीवः रचनात्मकः प्रकृतिकला दृश्यते।

६. मानव–प्रकृति-संयोगः
पर्वतम् आरोहणं, तट-स्नानं, सांस्कृतिक-संग्रहालय-निवासिकाः — इत्यादयः मानव-प्रकृति–संयोगं प्रकटयन्ति। हिमालय-पारङ्गत-सांस्कृतिक-स्थलानि च विभु-भौगोलिक-सौन्दर्ये अन्तर्भूता भवन्ति।

७. प्रकृतिक-सौन्दर्य–संरक्षणं कर्त्तव्यम्
१. संरचना — वनानाम्, नद्यः, समुद्रानाम् रक्षणम्
२. जिम्मेदार-पर्यटनम् — “गच्छ, पश्य, तिष्ठ, रक्ष”
३. शिक्षावर्धनम् — भावी-पीढीं जाग्रत्कर्तुं प्रेरयितुं

उपसंहारः
विश्वम् अस्ति अत्यधिक-सौन्दर्यवान् गुरु। अस्य कोने कोने, प्रत्येकं ऋतुः, प्रत्येकं जीवः — अनन्तं प्रेम, ऐक्य, सहानुभूति, दायित्वबोधं उद्घाटयन्ति। यदि वयं सततं सचेताः भवेम, तर्हि प्रकृतेः काख्यात् अपि अधिकं सौन्दर्यं अनुभवेम, चित्तं शान्तिं प्रयच्छेम च। अस्य सौन्दर्यस्य रक्षणं अस्माकं परमकर्तव्यं — यत् एतत् सौन्दर्यं वयं अस्माकं परिचयः, अस्माकं गृहः अस्ति।

विश्वस्य प्राकृतिक-रम्यता

प्राकृतिक सौन्दर्यं