वृक्षान् रक्ष, पृथिवीं तारय

वृक्षाः प्राणवायुः उत्पादयन्ति यत् सर्वेषां जीवानां जीवनरेखा अस्ति । ग्रीष्मकाले वयं प्रायः पर्वतीयक्षेत्रेषु गन्तुं योजनां कुर्मः, परन्तु नूतनानां वृक्षाणां रोपणस्य, वृक्षाणां रक्षणस्य च विषये न चिन्तयामः । परन्तु यदि वनानां कटनस्य दरः समानः एव तिष्ठति तर्हि अस्माकं कृते यात्रायाः योजनां कर्तुं पर्याप्ताः वृक्षाः न भविष्यन्ति, ऋतुवृष्टिः, ताजाः प्राणवायुः च। वृक्षाः वायुम्, मृत्तिका, जलं च स्वच्छं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति, येन पृथिवी निवासस्थानं उत्तमं भवति ।

वृक्षाणां समीपे निवसन्तु वयं स्वस्थाः स्मः

सुखं करोति वृक्षान्, वनान् रक्षतु

जागरूकतायाः रक्षणाय प्रसाराय च

दातुं समयः अस्ति। यदि त्वं वृक्षः असि

यदि त्वं रक्षितुम् इच्छसि तर्हि तव गृहम्

परितः वृक्षाणां रक्षणं कुर्वन्तु

अधिकान् वृक्षान् रोपयित्वा च साहाय्यं कुर्वन्तु

कागदस्य उत्पादानाम् कर्तुं शक्नोति

उपभोगं अपि न्यूनीकरोतु। अस्माकं अल्पं ज्ञानम्

तदनुसारं वयं केचन वृक्षरक्षकाः स्मः

लब्धाः उपायाः, त्वमपि

अनुसरणं कर्तुं शक्नोति, भवतः

मित्राणि परिवारजनाः च

मिलित्वा अस्माकं सुन्दरं जगत् उद्धारयितुं

हस्तं पातुं प्रेरयितुं शक्नोति

अथवा त्वं स्वपुरे असि

आसपासस्य वृक्षाणां रक्षणार्थं कार्यं कुर्वन्

भवान् कस्यापि संस्थायां सम्मिलितुं शक्नोति।

1. भवतः परितः वृक्षाणां संरक्षणम्

प्रत्येकं नगरे नगरे च नियमाः सन्ति येषु केषां वृक्षाणां रक्षणं कर्तव्यं, कदा कथं च वृक्षाः कटनीयाः इति निर्धारयन्ति । केषुचित् क्षेत्रेषु भंगुराः, दुर्लभाः, अत्यन्तं लाभप्रदाः वा वृक्षाः विधिना रक्षिताः भवन्ति । भवतः क्षेत्रे नियमाः ज्ञात्वा तत्र वृक्षाणां वकालतम् अधिकतया कर्तुं भवतः सहायता भविष्यति।

2. वृक्षस्य उद्धाराय किं कर्तुं शक्नोषि ?

वृक्षं केवलं छिन्दितुं न अपितु त्राणार्थं वदतु। स्वक्षेत्रे वृक्षाणां रक्षणाय रुचिं विद्यमानानाम् अन्यैः जनानां सह मिलित्वा स्पष्टं कुर्वन्तु यत् भवन्तः स्वस्थवृक्षाणां कटनस्य विरोधं कुर्वन्ति। वृक्षच्छेदनस्य नियमः नास्ति चेदपि यदि पर्याप्ताः जनाः वृक्षाः महत्त्वपूर्णाः, रक्षणस्य आवश्यकता च इति मन्यन्ते तर्हि भवन्तः भेदं कर्तुं शक्नुवन्ति अस्य विशेषस्य वृक्षस्य कृते अतीव विलम्बः जातः अपि, भवन्तः पश्चात् कृते पूर्वानुमानं स्थापयिष्यन्ति । अत्र कतिचन कार्याणि भवन्तः कर्तुं शक्नुवन्ति : स्वनगरवनपालं वा नगरपरिषदः सदस्यं वा आक्षेपपत्रं लिखन्तु। नीतिं परिवर्तयितुं विशिष्टवृक्षाणां रक्षणार्थं वा याचिकाम् आरभत। आसपासस्य वृक्षाणां रक्षणे सम्मिलितुं प्रतिवेशिनः संयोजयन्तु।• सम्पादकं प्रति पत्रं प्रेषयित्वा अथवा स्थानीयटीवीस्थानकं सम्पर्कं कृत्वा मीडियां सम्मिलितं कुर्वन्तु।

3. रोपणे सहभागिता

करोतु

परिपक्ववृक्षाणां रक्षणं यथा महत्त्वपूर्णं तथा अग्रे चिन्तयितुं नूतनान् वृक्षान् रोपयितुं च अत्यावश्यकम् ये अन्ततः पर्याप्तं लम्बं वर्धयिष्यन्ति येन वितानस्य योगदानं भवति, वायुः स्वच्छः भवति, तापमानं शीतलं स्थापयितुं च साहाय्यं भवति। अनेकनगरेषु नगरेषु च पोर्ट्लैण्ड्, ओरेगन-नगरे फ्रेण्ड्स् आफ् ट्रीस् [5] इत्यादीनि संस्थानि सन्ति ये अत्यल्पानि वृक्षाणि रोपयन्ति । यदि भवतः नगरे वा नगरे वा एतादृशी संस्था नास्ति तर्हि स्वयमेव किमर्थं न आरभते ? वृक्षं रोपयतु, भवन्तः भेदं कर्तुं शक्नुवन्ति। भवन्तः यस्य वृक्षस्य प्रकारं रोपयन्ति तस्य प्रकारः महत्त्वपूर्णः अस्ति । भवतः क्षेत्रस्य काः प्रजातयः सन्ति, अन्ते वायुजलं च स्वच्छं कर्तुं पर्याप्तं विशालाः भविष्यन्ति इति विषये वृक्षविशेषज्ञेन सह वार्तालापं कुर्वन्तु । लघु, अलङ्कारिकवृक्षाः बहु योगदानं न दास्यन्ति। वृक्षाणां क्रयणं महत् व्ययः भवितुम् अर्हति । पश्यन्तु यत् समीपे कश्चन नर्सरी अस्ति वा यः वृक्षाणां विषये भवतः मतं साझां करोति, भवतः समूहाय शिशुवृक्षेषु छूटं दातुं शक्नोति वा।

4. कागदस्य उपयोगं न्यूनीकरोतु

उभयपक्षं प्रतिलिख्यताम्

विकिहाउ

वृक्षाणां रक्षणार्थं कागद-उत्पादानाम् उपयोगं न्यूनीकर्तुं अमूर्तं प्रतीयते, यतः भवन्तः कदापि एतादृशान् वृक्षान् न पश्यन्ति ये कागद-तौल्य-नैपकिन्-इत्यादिषु विषयेषु अन्ते भवन्ति परन्तु भवता चयनितवृक्षाणां भवता उपयुज्यमानानाम् उत्पादानाञ्च सम्बन्धः अवगन्तुं आरभ्यत इति महत्त्वपूर्णम्, यतः कुत्रचित् वृक्षाः कटिताः, संसाधिताः, प्रक्षालिताः, ऊतकरूपेण निपीडिताः च भवन्ति येषां उपयोगं भवन्तः खर्राटार्थं कर्तुं शक्नुवन्ति। यदि भवान् वृक्षाणां रक्षणाय रुचिं लभते तर्हि दैनन्दिनजीवने कागदस्य न्यूनं उपयोगं कुर्वन्तुकागजस्य तौल्यस्य स्थाने वस्त्रस्य तौल्यस्य उपयोगस्य उपायान् अन्वेष्टुम्। इदं सरलं परिवर्तनं यत् बहु अनावश्यकं अपव्ययस्य न्यूनीकरणं कर्तुं शक्नोति।

कागदस्य नैपकिनस्य स्थाने वस्त्रस्य नैपकिनस्य उपयोगं कुर्वन्तु। तथापि एते अधिकं सुरुचिपूर्णाः सन्ति । ऊतकस्य स्थाने गमकस्य उपयोगं कुर्वन्तु। किञ्चित् अभ्यस्तं भवितुं शक्नोति, परन्तु मार्जनानि वस्तुतः ऊतकानाम् अपेक्षया भवतः त्वचायां मृदुतरं भवन्ति, अतः भवतः तानि अधिकं रोचन्ते । कागजस्य मध्याह्नभोजनपुटस्य स्थाने पुनः उपयोगयोग्यपात्रेषु उपयोगं कुर्वन्तु। यदि भवान् कागदस्य उत्पादानाम् उपयोगं अवश्यं करोति तर्हि पुनःप्रयुक्तं संस्करणं सर्वदा क्रीणीत । न्यूनतमत्वं ज्ञास्यसि यत् एतत् कुमारीगुल्मात् न निर्मितम् अस्ति। बिलानां कृते कागदरहितविकल्पान् चिनुत। एतत् सरलं स्विच् भवतः जीवनं न्यूनं अराजकं करिष्यति तथा च भवतः अन्तःकरणस्य उपरि मृतवृक्षाणां संख्यां न्यूनीकरिष्यति। यदि भवतः गृहे अद्यापि कागदपत्राणि प्रेषितानि सन्ति तर्हि अन्तर्जालद्वारा गत्वा कागदरहितविकल्पस्य उपयोगं कुर्वन्तु। मेल-परीक्षणस्य स्थाने ईमेलद्वारा बिल-देय-सूचना प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।

5. गोमांसम् न्यूनं खादन्तु

सामान्यतया मांसस्य उत्पादनार्थं बहु संसाधनानाम् आवश्यकता भवति । कारखानानां कृषिक्षेत्रेषु पालतूपजीविनां भोजनार्थं स्थानं, जलं, भोजनं च आवश्यकं भवति । गोमांसस्य उत्पादाः वनस्पतिषु विशेषतया कठिनाः सन्ति, यतः अमेजन-वर्षावनं पशुपालनक्षेत्राणां कृते स्थानं कल्पयितुं कटितम् अस्ति ।

गोमांसस्य उत्पादनं वनानां कटनस्य प्रमुखं कारणं भवति, येन वनानां कटनं भवति ।

अत्र कथं :

पशुपालनार्थं भूमिं स्वच्छं करणं : वनानां कटनस्य महत्त्वपूर्णः भागः पशुचरणार्थं चरागाहस्य निर्माणस्य आवश्यकतायाः कारणतः भवति । यथा यथा गोमांसस्य माङ्गल्यं वर्धते तथा तथा पशुपालनार्थं स्थानं कल्पयितुं अधिकानि वनानि स्वच्छानि भवन्ति ।

खाद्य उत्पादनम् : पशुपालनम्

आहारार्थं सोयाबीन, कुक्कुट इत्यादीनां सस्यानां उत्पादनार्थम् अपि बहु भूमिः आवश्यकी भवति । फलतः प्रायः वनभूमिः कृषिभूमिरूपेण परिणमति ।
ग्रीनहाउस-वायु-उत्सर्जनम् : पशवः पाचनकाले मीथेन् इति शक्तिशाली ग्रीनहाउस-वायुः उत्पादयन्ति । वनानां कटनेन वृक्षाणां संगृहीतं कार्बनं वायुमण्डले मुक्तं भवति, येन जलवायुपरिवर्तने अधिकं योगदानं भवति ।

अन्तर्राष्ट्रीय अध्ययन

अमेजन-वनानां कटनं : नेचर सस्टेनेबिलिटी-पत्रिकायां २०१९ तमे वर्षे प्रकाशितस्य अध्ययनस्य ज्ञातं यत् ब्राजील्-देशस्य अन्तः घरेलुगोमांसस्य सेवनेन अमेजन-देशे अन्तर्राष्ट्रीयनिर्यातानां अपेक्षया महत्त्वपूर्णतया अधिकं वनानां कटनं भवति एतेन वर्षावनविनाशे स्थानीयमाङ्गल्याः महत्त्वपूर्णः प्रभावः प्रकाशितः ।

वैश्विक पशुपालन उत्पादनम् : १.

संयुक्तराष्ट्रस्य खाद्यकृषिसङ्गठनम् (FAO) ज्ञापयति यत् पशुपालनं वनानां कटनस्य प्रमुखं कारणम् अस्ति, यत्र पशुपालनं मुख्यदोषी अस्तिभूमिप्रयोगपरिवर्तनम् : विज्ञानपत्रिकायां प्रकाशितस्य २०१८ तमे वर्षे अध्ययनेन ज्ञातं यत् पशुधनस्य कृते भूमिप्रयोगपरिवर्तनं, विशेषतः गोमांसस्य उत्पादनं, ग्रीनहाउसगैसस्य उत्सर्जने प्रमुखं योगदानं ददाति, परिवहनक्षेत्रात् उत्सर्जनं अतिक्रान्तवान्

अमेजन-देशे पशुपालनम् : १.

अमेजन-वर्षावने वनानां कटने अभूतपूर्वदरेण सम्मुखीभवति, यत्र पशुपालनं मुख्यचालकरूपेण चिह्नितम् अस्ति । विश्ववन्यजीवकोषः (WWF) वर्षावनसङ्घटन इत्यादीनां संस्थानां अध्ययनेन पशुचरणस्य विस्तारस्य अमेजनस्य विनाशस्य च प्रत्यक्षसम्बन्धस्य प्रमाणं प्राप्तम्

6. रक्षतु : अवशिष्टम्

वनम्

ब्राजील्, रूस, कनाडा इत्यादिषु विश्वस्य भागेषु प्रतिदिनं वनानि दह्यन्ते वा कट्यन्ते वा । प्रतिवर्षं ७८ मिलियन एकर वर्षावनानां नाशः भवति । वैज्ञानिकानां अनुमानं यत् यदि एतादृशेन दरेन वनानां कटनं निरन्तरं भवति तर्हि २०२० तमवर्षपर्यन्तं वर्षावनानां ८० तः ९० प्रतिशतं यावत् भागः गम्यते । यतो हि अस्माकं ग्रहस्य स्वस्थतां स्थापयितुं वनानां महत्त्वपूर्णा भूमिका अस्ति, अतः शीघ्रमेव तेषां विनाशं निवारयितुं न शक्यते । अधिकांशं वनानि कृषिकार्याय वा विकासाय वा स्थानं प्रदातुं, कागदजन्यपदार्थानाम् काष्ठं प्रदातुं, अथवा वैश्विकतापस्य अनन्तरं वनानां अग्निना तीव्रताम् वर्धयितुं नष्टानि भवन्ति वनसंरक्षणं वैश्विकप्रयासः भवितुमर्हति, परन्तु यदि भवान् वर्षावनस्य समीपे कुत्रापि न निवसति चेदपि भवान् किमपि योगदानं दातुं शक्नोति । वृक्षाणां वनानां च प्रेम अन्यैः सह साझां कुर्वन्तु।
भवतः जीवने अन्येभ्यः दर्शयितुं यत् भवतः वृक्षाणां चिन्ता अन्येषां अपि कार्यं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं महान् उपायः अस्ति । बहवः जनाः न अवगच्छन्ति यत् मानवजनसंख्या सहितं ग्रहस्य स्वास्थ्याय पुरातनवृद्धवनानि कियत् महत्त्वपूर्णानि सन्ति। यथा यथा जनाः अवगच्छन्ति, चिन्तयन्ति च, तावन्तः विनाशकारीः प्रथाः स्थगिताः भविष्यन्ति। सामाजिकमाध्यमेषु प्रचारं कुर्वन्तु। यदा भवन्तः विश्वस्य वनानां स्थितिविषये कथां पश्यन्ति तदा तस्य विषये स्वविचाराः साझां कुर्वन्तु, अन्येषां टिप्पणीं कर्तुं च प्रोत्साहयन्तु। वृक्षाणां कृते स्थातुं भवतः विश्वासः इति दर्शयतु यतः वृक्षाणां रक्षणाय जीवनशैल्याः परिवर्तनस्य आवश्यकता भवति, केचन जनाः तस्य विचारस्य विरोधं कुर्वन्ति । वृक्षाणां रक्षणं भवता मूल्यं दत्तं वस्तु इति स्पष्टं कृत्वा भवन्तः अन्येषां कृते आदर्शरूपेण कार्यं करिष्यन्ति ।

7. वनसंरक्षणक्षेत्रे कार्यं कुर्वतां अलाभकारीसंस्थायाः कृते दानं कुर्वन्तु

विश्वे वनसंरक्षणाय समर्पिताः बहवः अलाभकारीसंस्थाः सन्ति, तेषां सर्वेषां दानस्य आवश्यकता वर्तते । भवता विश्वसिति संस्थां अन्विष्य दानं कर्तुं विचारयन्तु।• यथा, ग्रीनपीस् वनानां कटनं रोधयितुं कार्यं कुर्वन् अस्ति। तेषां विश्वे परियोजनाः सन्ति येषां उद्देश्यं संकटग्रस्तवनानां रक्षणम् अस्ति ।

वृक्षान् रक्ष, पृथिवीं तारय

वृक्षान् रक्षतु, प्राणान् रक्षतु।