मानवजीवनस्य प्रत्येकं चरणं विशेषं महत्त्वं वहति। शैशवम्, कौमारम्, यौवनं च इत्यानन्तरं आगच्छति वार्धक्यम् – जीवनस्य अंतिमं अध्यायः। अस्मिन् काले मानवः स्वजीवनस्य अनुभवैः समृद्धः भवति। किन्तु खेदजनकं यत् अद्यतनसामाजिके वायस्ये अधिकं लोकाः वृद्धान् उपेक्षन्ते। वास्तवतः ते अस्माकं ज्ञानकोशः, अनुभवमणिः च।

वार्धक्यं स्वाभाविकं जीवनचक्रस्य भागः। अस्मिन् अवस्थायां शरीरस्य शक्तिः क्षीयते, रोगप्रतिरोधकशक्तिः अपि क्षीयते, विविधाः व्याधयः च प्रादुर्भवन्ति। कतिपयेषु वृद्धेषु गत्यवरोधः, दृष्टिप्रतिबन्धः, श्रवणदोषः, स्मरणशक्तिहानिः इत्यादयः अपि दृश्यन्ते। अतः वृद्धजनाः विशेषं स्नेहम्, सेवा च अर्हन्ति। केवलं शारीरिकदुर्बलता न, अपितु मानसिकदुःखं अपि अत्र विशेषं दृश्यते। पुत्राः पौत्राः च स्वस्वजीवने अत्यन्तं व्यस्ताः भवन्ति, येन वृद्धाः एकाकिनः, उपेक्षिताः च आत्मानं अनुभवन्ति। एष एव एकान्तः तेषां दुःखस्य कारणम्।

पूर्वकाले संयुक्तपरिवारेषु वृद्धानां विशेषं सम्मानः आसीत्। ते परिवारस्य मार्गदर्शकाः इव पूज्यन्ते स्म। किन्तु अद्यत्वे एककपरिवारस्य प्रचलनात् वृद्धजनाः कदाचित् उपेक्षिताः, परित्यक्ताः च भवन्ति। कतिपयेषु स्थलेषु ते वृद्धाश्रमे स्थाप्यन्ते, यत्र ते नवजीवने सम्यक् समायोजयितुं न शक्नुवन्ति, यत् तेषां दुःखाय कारणं भवति।

यद्यपि अनेकेषु स्थलेषु वृद्धानां प्रती च अनुरागः, सम्मानः च दृश्यते। कतिचन परिवाराः अद्यापि तेषां अनुभवस्य आदरं कुर्वन्ति। केचन सामाजिकसंस्था अपि वृद्धानां कृते आरोग्यसेवा, मनोरञ्जनम्, शिक्षादानं, मानसिकसहाय्यम् च प्रस्थापयन्ति, यत् समाजस्य सकारात्मकदृष्टिकोणं सूचयति।

वृद्धाः समाजस्य भारः न सन्ति, किन्तु एकः अमूल्यः निधिः। तेभ्यः धैर्यम्, सहिष्णुताम्, अनुभवम्, जीवनोपदेशं च प्राप्नुयाम। ते स्वजीवनकथाभिः, संघर्षेन च अस्मान् प्रेरयन्ति। अतः अस्माकं कर्तव्यं भवति यत् तान् सम्मानयेम, तेषां समयं यापयेम, तेषां समीपे स्थातव्यम् च।

अद्यतनकाले विज्ञानविकासेन, आरोग्यसेवया, सामाजिकसचेतनतया च वृद्धानां जीवनं समुन्नतं कर्तुं शक्यते। डिजिटल-शिक्षया, चलसङ्गणकसेवया, वृद्धानां क्लब्-कार्यक्रमैः च ते आनन्दमयम्, अर्थपूर्णं जीवनं यापयितुं शक्नुवन्ति। अल्पं सहवासः, श्रवणम्, सेवा च अपि तेषां जीवनं हर्षेण पूर्णं करोतु।

उपसंहारः
वृद्धाः अस्माकं अतीतानां साक्ष्यरूपेण स्थिताः। ते अस्माकं मूलं, अस्माकं परम्परा च। तेषु प्रतिगौरवम्, स्नेहः, सेवा च न केवलं कर्तव्यं, अपि तु मानवीयं उत्तरदायित्वम्। यदि वयं तेषां जीवनं सन्मानितं, सुरक्षितं, सुखदं च करिष्यामः, तर्हि एकं मानवीयं संवेदनशीलं च समाजं निर्मातुं शक्नुमः। स्मर्तव्यं – ये अद्य वृद्धाः, ते पूर्वं समाजस्य आधारभूताः आसन्; ये च अद्य युवा: सन्ति, ते अपि कदाचित् वृद्धाः भविष्यन्ति।

आगच्छतु, वयं सर्वे मिलित्वा वृद्धानां जीवनं गरिमायुक्तं, सौम्यं च कुर्म।

वृद्धानां जीवनम्

वृद्धानां सेवा करणीया