"ये अतीतं रचयन्ति, ते अद्य अवकाशे तिष्ठन्ति"

भारतीयसंस्कृतौ वृद्धजनानां प्रति आदरः, श्रद्धा च दीर्घकालपर्यन्तं प्रतिष्ठिता। “मातृदेवो भव”, “पितृदेवो भव” इत्यादि वाक्यानि न केवलं उपदेशरूपेण, अपितु आचरणरूपेण समाजे दृश्यन्ते स्म। परन्तु आधुनिककाले आर्थिकदबावः, जीवनशैलीपरिवर्तनं, संयुक्‍तकुटुम्बव्यवस्थायाः ह्रासः च इत्येते कारणानि वृद्धजनानां स्थिति परिवर्तनं कृतवन्तः। एतेन वृद्धाश्रमानां आवश्यकता वर्धिता। वृद्धाश्रमः इत्यस्मिन् शब्दे एव करुणा, विषण्णता, संवेदना च प्रकटते।

** वृद्धाश्रमस्य स्वरूपम्

वृद्धाश्रमः इत्युच्यते तादृशं निवासस्थानं यत्र वयोवृद्धाः जनाः निवसन्ति, ये केचित् आत्मीयैः त्यक्ताः, केचित् एकाकिनः, केचित् अस्वस्थाः। अत्र तेषां भोजनं, वस्त्रं, औषधं, चिकित्सालाभः, विश्रामः च सुनिश्चितं भवति। तथापि आत्मीयस्नेहस्य, पारिवारिकसंसर्गस्य च अभावः वृद्धजनानां चित्तं संतप्तं करोति।

** पारम्परिकभारतीयदृष्टिः

भारते प्राचीनकाले वृद्धजनानां स्थानं परमं सन्मानीयम् आसीत्। गृहस्य वृद्धः सदस्यः ‘गृहदेवता’ इति कथ्यते स्म। पितामहः, मातामहः, गुरुः, वृद्धः इत्येते समाजे मान्यतां प्राप्तवन्तः। ते न केवलं अनुभवसम्पन्नाः, अपितु कुलपरम्परायाः संरक्षकाः अपि आसन्। परिवारस्य बालकाः अपि वृद्धजनानाम् सान्निध्ये संस्कारयुक्ताः, चरित्रवन्तः च अभवन्।

** वृद्धाश्रमप्रवृत्तेः कारणानि

अद्यकालीन समाजे वृद्धाश्रमाणां संख्या वर्धमाना दृश्यते। एषा स्थिति न केवलं सामाजिकपतनस्य चिन्हम्, अपितु चेतनायाः आह्वानम् अपि अस्ति।

** प्रमुखानि कारणानि –

१) संयुक्तकुटुम्बस्य लोपः – परमपरम्परागतसंस्था यत्र सर्वे एकत्र निवसन्ति, अद्य लुप्तप्रायं जाता।

२) युवानां प्रवासनिर्भरता – कार्यकारणात् युवाः विदेशं वा नगरेषु गत्वा तत्र स्थायिनः भवन्ति।

३) आर्थिकदबावः – वृद्धजनानां चिकित्साखर्चः, सेवकव्यवस्था इत्यादयः भारः इव अनुभव्यते।

४) विवाहे कलहाः – बहुषु गृहेषु पुत्रवधूभ्यः सह वृद्धजनानां व्यवहारः सुमधुरः नास्ति।

५) मानसिकविकासाभावः – युवापीढ्या वृद्धजनानां मूल्यं न चिन्त्यते।

** वृद्धाश्रमेषु जीवनम्

वृद्धाश्रमे निवासिनां जीवनं बहुधा स्थैर्ययुक्तं, किन्तु आत्मीयताविहीनं भवति। तत्र सन्तः सहवासं कुर्वन्ति, किन्तु स्वजनानां संस्पर्शस्य, हास्यस्य, वार्तालापस्य च अभावः तान् दुःखं यापयति। कतिपयवृद्धाश्रमा: सेवा-निष्ठैः कार्यकर्तृभिः परिचालिताः सन्ति, किन्तु स्नेहस्य स्थानं कः पूरयेत्?

** वृद्धाश्रमस्य उपयोगिता

यद्यपि वृद्धाश्रमाः कष्टदायकाः इत्येव सामान्यः दृष्टिकोणः, तथापि कतिपयावस्थासु एषः उपयोगी विकल्पः अपि भवति।

** सकारात्मकपक्षाः —

• अनाथवृद्धजनानां सुरक्षितनिवासः।

• आवश्यकसेवाः – भोजनं, चिकित्सा, विश्रामः च।

• सामाजिकसङ्गमस्य अवसरः।

** समाजस्य दायित्वम्

‌ समाजः तादृशं न स्याद् यत्र वृद्धजनाः त्याज्याः इति मन्यन्ते। वृद्धजनाः अस्माकं अतीतानां साक्षिणः, मार्गदर्शकाः च सन्ति।

** यत् करणीयम् –

• परिवारेषु वृद्धजनानां सन्मानः, स्नेहः च रक्षितव्यः।

• विद्यालयस्तरे बालकानां वृद्धसेवायाम् प्रशिक्षणं दातव्यम्।

• सरकारेण वृद्धजनहिताय योजनाः स्थापनीयाः।

• सामाजिकसंस्थाभिः वृद्धसंवादवृत्तयः, सहवाससप्ताहाः च आयोजनीयाः।

** वैकल्पिकोपायाः – समाधानम्

वृद्धाश्रमस्य समस्या केवलं आलोच्यं न, अपितु समाधानप्रयासानाम् अपेक्षां करोति।

** किञ्चन उपायदृष्टिः –

• दिवासेवानिवासाः – वृद्धजनानां दिनं सुखेन यापयन्ति।

• ‘ग्राण्डपेरेंट-अडॉप्शन’ योजनाः – नवयुवकाः वृद्धैः आत्मीयसम्बन्धं स्थापयन्ति।

• तन्त्रज्ञानस्य सहारा – वृद्धाः वीडियोसंवादेन परिवारैः सह संपर्कं स्थापयन्ति।

• ‘वृद्धसप्ताहः’ वा ‘आदरमासः’ – जनमानस जागरणाय।

** उपसंहारः

‌ वृद्धाश्रमः केवलं एकंभौतिकनिवासस्थानं न, अपितु आधुनिकसमाजस्य आत्मचिन्तनस्य दर्पणं अस्ति। वृद्धजनाः ते एव, ये बाल्ये अस्मान् पालितवन्तः, शिक्षितवन्तः च। यदि वयं तान् वयं विस्मरामः, तर्हि एषः केवलं अधर्मः न, अपितु मानवीयतायाः लोपः अपि।

यत्र वृद्धाः सन्मानं, स्नेहं, सहवासं च प्राप्नुवन्ति, स एव समाजः सचरित्रः, संस्कारितः च भवति। अतः, सर्वे समाजबन्धवः, परिवारवर्गः च यत्नेन एषां संरक्षणाय, सन्मानाय, सेवायै च प्रवृत्ताः भवतु। एषः न केवलं कर्तव्यं, अपितु धर्मः अपि अस्ति।

वृद्धाश्रमः – त्यागस्य अश्रुपूरितं प्रतिबिम्बम्

आश्रयस्य नाम्ना समर्पितं विरहमन्दिरम्