ज्ञानार्थकाद् विद्-धातोः उत्तरं घञ्-प्रत्ययेन वेद-शब्दः निष्पद्यते। वेदाः विश्वसाहित्यस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः सन्ति। वेदाः भारतीयसभ्यतायाः संस्कृतेश्च अमूल्याः निधयः सन्ति, ये अधुना वैज्ञानिकयुगेऽपि स्वज्ञानगौरवम् उद्घोषयन्ति।

" गुरुकुले वेदपाठं कुर्वन्तः शिष्याः च आचार्यः च दृश्यन्ते।"

वेदमव आधारं मत्वा भारतीय-दार्शनिक-धार्मिक-सामाजिक-ज्ञानस्य भव्यप्रासादं प्रतिभासम्पन्नाः वाशिल्पिनः रचयन्ति स्म। वेदाः मन्वादिभिः ऋषिभिः परमप्रमाणत्वेन उपन्यस्ताः। मानवानाम् अखिलं कृत्यजातं, कर्तव्याकर्तव्यं वा, वेदेषु विशदतया निरूप्यते।

जगतीतलेऽस्मिन् वेदानां महत्त्वं तु प्रथितमेव। तदेवाधः प्रदीयते—

प्रथमतः — भारतीयसंस्कृतेः मूलस्रोतः अनुसन्धीयते चेत्, तर्हि वेदाः एव तन्मूलस्रोतस्त्वेन उपतिष्ठन्ति। वेदेषु भारतीयानां जीवनदर्शनं, कार्यकलापः, नैतिकं सामाजिकं च चरितं प्राप्यते। मानवानां विविधकर्तव्यादि-निर्धारणं तत्रैव उपलभ्यते। तदुक्तं मनुना —
"सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे।।" इति।
विश्वसंस्कृतेः ऐतिह्यं वेदेष्वेव निहितम् अस्ति।

"एते प्राचीनतालेषु लिखिताः वेदाः दृश्यन्ते।"

"पालपत्रेषु रक्षितं वेदवाङ्मयम्।"

द्वितीयतः — वेदः सर्वासां विद्यानां मूलभूतः — ‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्’ इति। ‘धर्मो रक्षति रक्षितः’ इति मनुवचनेन धर्मपालनार्थं धर्मरक्षणार्थं च उपदिश्यते।

"वैदिके यज्ञे पुरोहिताः समाहता यजन्ति।"

धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुषु पुरुषार्थेषु धर्मः प्रधानः विद्यते। धर्मप्रतिपादकं शास्त्रं धर्मशास्त्रम् उच्यते। वेदे विद्यमानाः धर्माः पुनः धर्मशास्त्रेषु स्मृताः। सर्वेऽपि विद्वांसः वेदानां परमप्रामाण्यं प्रतिपादनं उद्घोषयन्ति।

तृतीयतः — वेदानां शास्त्रीयं महत्त्वं सर्वतोमुख्यं वर्तते। ‘सर्वज्ञानमयो हि सः’ इति वदता मनुना वेदानां सर्वविधज्ञाननिधानत्वम् उरीकृतम्। दर्शनशास्त्रम्, राजनीतिशास्त्रम्, काव्यशास्त्रम्, आयुर्वेदः, इतिहासः, अर्थशास्त्रम्, समाजशास्त्रं चेत्यादयः विषयाः अत्र वर्तन्ते।

चतुर्थतः — वेदाः विश्वसाहित्यस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः सन्ति। वेदानाम् आचारशिक्षा-दृष्ट्या, नैतिकदृष्ट्या च अतीव महत्त्वं वर्तते। कृत्याकृत्यविषयाः वेदेष्वेव आदर्शरूपेण प्रस्तूयन्ते।

पञ्चमतः — वेदेषु सामाजिकव्यवस्थायाः अतिविस्तीर्णं वर्णनम् उपलभ्यते। समाजस्य अभ्युदये परिवारस्य महद्योगदानं भवति। सामाजिकदृष्ट्या अपि वेदाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णाः सन्ति। ‘सर्वेषां प्राणिनां प्रवृत्तिः सुखार्थी न तु दुःखार्था’ — इति भावः तत्र व्याप्तः। सामाजिकविकासस्य, सभ्यतायाः समुन्नतेः, नराणां क्रियाकलापस्य, सामाजिक्याः व्यवस्थायाश्च महत्त्वपूर्णम् इतिवृत्तं वेदेषु प्राप्यते।

षष्ठतः — राजनीतिशास्त्रदृष्ट्या वैदिकसाहित्यं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। वेदेषु नृपस्य प्रजायाश्च कर्माणि, राजतन्त्रस्य विविधं स्वरूपम्, साम-दान-भेद-दण्डादीनां प्रयोगः समुपलभ्यते।

सप्तमतः — तुलनात्मकभाषाविज्ञानस्य अध्ययनाय वेदानाम् अतीव महत्त्वं विद्यते। वेदाः विश्वस्य प्राचीनतमाः हि ग्रन्थाः। तत्रापि ऋग्वेदस्य प्राचीनतमत्वेन भाषायाः प्राचीनतमं रूपं प्राप्यते। पारसीकधर्मग्रन्थ-जेन्द-अवेस्ता-ग्रन्थेन सह तुलनया अवेस्ताभाषया सह वैदिकभाषायाः घनिष्ठः सम्बन्धः दृश्यते। सर्वासां भाषाणां जन्मक्रमस्य अवबोधनाय वेदानाम् अध्ययनम् अनिवार्यम्।

अष्टमतः — काव्यशास्त्रदृष्ट्या वेदानां महत्त्वं प्रशस्यं। तत्र अनुप्रास-यमक-रूपकादीनाम् अलङ्काराणां प्रयोगः अनेकत्र प्राप्यते। उषः सूक्ते उषसः वर्णने कवित्वस्य अनुपमं दर्शनं जायते। सुन्दरी युवतिः उषाः स्वीयं सौन्दर्यं विस्तारयति।

वैज्ञानिकदृष्ट्या वेदाः

वेदेषु न केवलं अध्यात्मविद्या, अपि तु खगोलशास्त्रं, गणितम्, आयुर्वेदः, ध्वनिशास्त्रं, पर्यावरणसञ्ज्ञा च अपि अंशतः समाविष्टं दृश्यते। वेदानां ऋचासु सूक्ष्मतया प्रकृतिसम्बन्धी विवरणानि, सूर्यचन्द्रयोः गतिपथानां निर्देशः, ऋतुविन्यासः च वर्णितः अस्ति। अथर्ववेदे रोगनिवारणं, औषधीनां उपयोगः, मनःशक्तेः विज्ञानं च वर्णितं दृश्यते। छान्दोग्योपनिषदादिषु ध्वनिशास्त्रसंबद्धं ज्ञानं विद्यते यत्र ‘नादब्रह्म’ इति संकल्पः प्रतिपादितः।

इतिहासविदः अपि मन्यन्ते यत्— बौद्धायनस्य शुल्बसूत्रेषु पायथागोरसीय सिद्धान्तस्य पूर्वसाक्ष्यम् अस्ति। एवमेव पिङ्गलाचार्येण छन्दःशास्त्रे द्वैतीयाधारयुक्तं (Binary Number) प्रणाली च प्रतिपादिता। एते प्रमाणानि दर्शयन्ति यत्— भारतीयप्राचीनवाङ्मये विज्ञानदृष्ट्या अपि गम्भीरता आसीत्।

अतः वेदाः केवलं धर्मशास्त्रं न, अपि तु व्यापकज्ञानस्य अजस्रनिधयः अपि सन्ति। आधुनिकवैज्ञानिकपद्धत्याः पूर्वपीठिकास्वरूपं वैदिकज्ञानं दृश्यते।

"वेदेषु विज्ञानसम्बद्धं ज्ञानं दृश्यते।"

परिशेषे — एतदेव कथ्यते यत् — वेदानाम् उपयोगित्वं ज्ञात्वा एव भारतीयैः पाश्चात्यैः च पण्डितैः वेदानामध्ययने स्वजीवनं यापितम्। स्वजीवनस्य अभ्युदयार्थम् अस्माभिः मानवजीवने वेदाध्ययनम् अवश्यं करणीयम्।

#वेदः #SanatanWisdom #भारतीयसंस्कृति #CulturalHeritage

#वेदमहत्त्वम् #VedasAndScience

#धर्मरक्षणम् #मानवधर्मः #AncientKnowledge

वेदानां वैश्विकं महत्त्वम्

भारतीयवाङ्मये वेदानां अमूल्यं योगदानम्