१. प्रस्तावना

मानवजीवनं स्वस्थं, सम्यक् च दीर्घजीवनाय व्यायामः अत्यन्तं आवश्यकः अस्ति। यदा मानवः नियमितरूपेण व्यायामं करोति, तदा तस्य शरीरं न केवलं शक्तियुक्तं भवति, अपितु रोगेभ्यः मुक्तिं लभते च। अस्मिन आधुनिके यान्त्रिके युगे, यत्र जनाः अधिकांशं समयं संगणकसाम्ने उपविष्टाः भवन्ति, व्यायामस्य आवश्यकता अधिकं स्पष्टरूपेण प्रकाशते।

२. हृदय-रक्तवाहिनीसंस्थानपर प्रभावः

व्यायामः हृदयस्य क्रियाशक्तिं वर्धयति। यदा शरीरं अधिकं श्रमं करोति, तदा हृदयं शीघ्रतरं स्पन्दनं कुर्वन् रक्तं सर्वाङ्गे सञ्चालयति। एषः सञ्चारः शरीरस्य कोषेषु अधिकं प्राणवायुम्, पोषणद्रव्याणि च वहति। दीर्घकालिके व्यायामेण हृदयस्य माँसपेशयः बलवत्यः भवन्ति, रक्तचापः सम्यग् नियन्त्र्यते च।

३. श्वसनसंस्थानपर प्रभावः

यदा शरीरं गतिशीलं भवति, तदा श्वासोऽपि गभीरः, शीघ्रः च भवति। श्वसनव्यवस्थायां व्यायामेन फुफ्फुसयोः कार्यक्षमता वर्धते। प्राणवायोः ग्रहणं, कार्बनडायऑक्साइडस्य निष्क्रमणं च अधिकं शीघ्रं, प्रभावशाली च भवति। दीर्घकालं यावत् नियमितं व्यायामः क्रीयते, तावत् फुफ्फुसयोः विकसनं च भवति, यत् दीर्घजीवनाय कारणं भवति।

४. पाचनसंस्थानस्य सुदृढता

शारीरिकगत्याः प्रसारेण पाचनसंस्थानस्य अपि बलं वर्धते। यदा शरीरं चेष्टते, तदा आमाशयः, क्षुद्रान्त्रं, स्थूलान्त्रं च सक्रियं भवति। अनेन पाचनक्रिया शीघ्रं, सम्यक् च सम्पद्यते। व्यायामस्य प्रभावेन आमाशयविकाराः, जठराग्निहीनता, कब्जः इत्यादयः अपसार्यन्ते।

५. मांसरजः सुदृढीकरणम्

व्यायामेन शरीरस्य सर्वाङ्गानि बलयुक्तानि भवन्ति। विशेषतया मांसरज्जः (muscles) व्यायामेन पुष्टिं प्राप्नुवन्ति। यदा नियमितं व्यायामः क्रीयते, तदा मांसरज्जः सुदृढाः, संकुचनक्षमता युक्ताः च भवन्ति। कपालभातिः, योगासनानि, दण्डः, स्कन्धव्यासः इत्यादयः व्यायामाः मांसरज्जस्य विकसनं कुर्वन्ति।

६. अस्थिसंस्थानस्य लाभः

शरीरस्य काठिन्यं, दृढता च अस्थिभ्यः आगच्छति। व्यायामेन अस्थयः दृढाः, सुदृढाः च भवन्ति। नियमितेन द्रुतगत्याः चलनेन, योगाभ्यासेन च अस्थिप्रदाहः (arthritis), अस्थिसुषिरता (osteoporosis) इत्यादयः रोगाः दूरं गच्छन्ति। विशेषतया वृद्धावस्थायां अस्थिसंरक्षणं व्यायामेन साध्यते।

७. मानसिकस्वास्थ्यं च लाभः

व्यायामेन केवलं शरीरे लाभः न, अपि तु मानसिकस्वास्थ्येऽपि महान् प्रभावः दृश्यते। व्यायामकाले शरीरं एण्डॉर्फिन् नामकं रसायनं स्रावयति, यत् आनन्दं सुखं च जनयति। अतः व्यायामः मनोदुःखं, तनावं, चिन्ता, विषादं च निवारयति। योगासनं, प्राणायामः च विशेषतया मानसिकशान्तिं प्रयच्छतः।

८. निद्रायाः सुधारः

यदा शरीरं श्रान्तं भवति, तदा निद्रापि गम्भीरा भवति। व्यायामात् शरीरं दिनान्ते विश्रान्तिं प्राप्नोति, यत् निद्रायाः उत्तमं स्वरूपं कारणं भवति। गम्भीरा निद्रा मानसिकम् आध्यात्मिकं च स्वास्थ्यं पूरयति। निद्राभावः जनन्यां रोगाणां व्याधीनां च, इत्यतः व्यायामः तस्य निदानं भवति।

९. रोगप्रतिरोधकशक्तेः वर्धनम्

व्यायामेन शरीरस्य प्रतिकारशक्ति अपि वर्धते। नियमितः व्यायामः शरीरं रोगेभ्यः रक्षणं करोति। एषः शक्तिः तदा जने दृष्टा, यदा तस्य शरीरं शीघ्रं रोगमपसारयति। व्यायामेन श्वेतरक्ताणवः, लिम्फकोशिकाः च सक्रियतां प्राप्नुवन्ति, यत् रोगप्रतिरोधाय आवश्यकं।

१०. स्थूलतायाः निवारणम्

अत्याहारः, अल्पगत्यः, तैलयुक्तभोजनं च स्थूलतायाः कारणानि। स्थूलता तु अन्यानाम् अपि रोगाणां मूलं भवति — हृदयरोगः, मधुमेहः, उच्चरक्तचापः इत्यादयः। व्यायामेन शरीरस्थः चर्बिः ज्वलति, यतः शरीरं पुनः सन्तुलितं, सुडौलं च भवति।

११. त्वचायाः सौन्दर्यम्

व्यायामेन त्वचा अपि उज्ज्वला, तेजस्विनी च भवति। व्यायामसमये अधिकं स्वेदः निःसृत्य दूषितद्रव्याणि त्वचया निष्कास्यन्ते। एतस्मात् त्वचा निर्मला, रोगरहिताश्च भवति। रक्तसञ्चारः सुष्ठुतया भवति, यतः सौन्दर्यम् अपि वृद्धिं प्राप्नोति।

१२. वृद्धावस्थायाः विलम्बः

व्यायामेन शरीरस्य वृद्धिप्रक्रिया मन्दं जायते। नियमितव्यायामः कोषाणां नविकरणं करोति। तस्मात् जरा, बाल्यवत्, विलम्बेन आगच्छति। वृद्धजनाः अपि यथाशक्ति व्यायामं कृत्वा जीवनं स्वास्थ्ययुक्तं कर्तुं शक्नुवन्ति।

१३. व्यसननिवारणे सहायकः

धूमपानम्, मद्यपानं वा अन्ये अपि व्यसना रोगहेतवः। किन्तु व्यायामेन शरीरः स्वच्छं, शक्तिशाली च भवति, यतः मनः अपि व्यसनेभ्यः निवर्तते। व्यायामः आत्मानं अनुशासितं करोति, यः व्यक्तित्वविकासे सहायः भवति।

१४. सामाजिकजीवने योगदानम्

समूहगतव्यायामः — योगशिबिरम्, रनिंगक्लबः, खेलक्रीडाः — एते सामाजिकसम्बन्धान् वर्धयन्ति। एकस्मिन् समुदायस्य सदस्याः सह व्यायामं कुर्वन्तः एकत्वं, मित्रता च अनुभवन्ति। यत् सामाजिकस्वास्थ्याय अपि उपयोगी।

१५. निष्कर्षः

एवं दृश्यते यत् व्यायामः केवलं शरीरे लाभं न ददाति, अपितु मानसिकं, सामाजिकं, आध्यात्मिकं च समृद्धिं प्रयच्छति। मानवजीवनं यदि दीर्घं, निरोगं, आनन्दमयं च कर्तुं इच्छति, तर्हि नित्यव्यायामः आवश्यकः। अतः प्रातःकाले एव उत्थाय योगासनं, प्राणायामं, धावनं वा अन्यं व्यायामं कृत्वा दिनं प्रारभेत।

व्यायामस्य मानवशरीरे प्रभावः

व्यायामः