शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्।

संसारे ह्यस्मिन् चतुर्वर्गफलप्राप्तिश्च चार्वाकवर्जितानां मानवानां जीवनस्य मुख्यं लक्ष्यं। चार्वाकानां मते कामो हि एक एव पुरुषार्थः। अर्थश्च तस्य सहायकरूपेण। किंतु चार्वाकभिन्नानां सर्वेषां जनानां धर्मार्थकाममोक्षाः चत्वारः पुरुषार्था इति निरूपितं शास्त्रकारैः।

एतेषु चतुर्षु मुख्यत्वाद् धर्मस्य प्राधम्येनोल्लेखो दृश्यते। धर्ममूलावेव अर्थकामौ शोभेते। धार्मिकस्य च मोक्षः शक्यः सम्पादयितुम्। ननु कः खलु धर्म इति पृच्छायामुच्यते — यः अस्मान् धारयति स एव धर्मः। मानवानां स्वरूपप्रच्छुतिर्येन निवार्यते स धर्मः। “धारणा धर्म उच्यते” इति धर्मस्य लक्षणं कथितं शास्त्रकारैः। अत एव च वैदिकैः ऋषिभिः “धर्मं चर” इत्युपदेशः प्रदत्तः। तथा हि निजापरकल्याणसाधकं सर्वमेव कर्म धर्मपदवाच्यं भवति। गुरुशुश्रूषणं विद्याभ्यासः जीवसेवा यागादिकं व्रतादिकं च — सर्वविधं शुभकर्म धर्माचारणमित्युच्यते।

इतः षाम् विद्या धनं पतिदीनि
व्रता शतं धर्मसाधनाय।

धर्माचारणं सुष्ठुतया कर्तुं शक्यते शरीरस्वस्थे सति, मनसि च स्वाभाविके सति।
न कश्चिद् रोगी दुर्बलो विषण्णो वा जनः श्रमसाध्यं किमपि कर्म साधयितुं शक्नोति। अतः धर्माचारणाय शरीरस्य स्वस्थता सदा एव काम्या। शरीरं सबले सति मनोऽपि सबलं भवति। स्वास्थ्यवान् जनः प्रायः उदारचरितो भवति। स च स्वमनो नियन्तुमपि क्षमते। मनः हि अधीश्वरः इन्द्रियाणाम्। मनसि नियन्त्रिते सति अपरियाम् इन्द्रियाणां वशीकारः सम्भवत्यनायासमेव।

एतदपि स्मरणीयं यत् धर्माचारणे अर्थोऽपि सहायको भवतीति। अर्थोपार्जनायाः अपि सबलं शरीरं आवश्यकम्।

भारतभूमौ प्राचीन युगे आरण्यका ऋषयः यागतपोव्रतादिधर्मसाधनैः कालं यापितवन्तः। किंतु ते नासन् दुर्बलाः, रोगिणो वा। परंतु तेषां अतिमानवं तेज आसीत् किमपि — यत् तु कलौ न दृश्यते मानवेषु। नियामिताहारेण तथा योगासनादिना तेषां शरीराणि मनांसि च सबलानि जातानि। तस्मात् धर्माचारणादपि पूर्वं शरीरस्य सबलता धेया।

तपोव्रतादि धर्मकर्मसु य इन्द्रियनिग्रहस्तथा चित्तैकाग्र्यं आवश्यकं, तदर्थम् अपि स्वस्थं शरीरम् अपेक्षते। अतः शरीरं यथा स्वस्थं स्यात् तदर्थमेव बाल्ये यत्ननीयम्। पोष्टिकं खाद्यं नियमितं ग्राह्यम्।

विद्यालयेषु शरीरचर्चाविषयकं शिक्षादानम् अवश्यम् कर्तव्यम्। शिक्षका अपि शिक्षार्थिनां शरीरस्य सौष्ठवं यथापाद्यते तदर्थं सततं चेष्टेरन्। छात्राश्चेत् स्वस्थदेहाः भवेयुः तर्हि समग्रायाः जातेः अपि उन्नतिमार्गम् उपसर् पेयुः इति नास्ति कोऽपि सन्देहलेशः।

अधुना छात्रसमाजे तथा मानवसमाजे कायिकश्रमविमुखता भूरिशः प्रकटते। एतदर्थमेव कर्मजीवने तेषां सफलता न सुलभा। शरीरं सबले सति श्रमविमुखतापि दूरिभवेत्। इदानीं मातापितरौ शिक्षकाश्च छात्राणां पाठाभ्यसे अधिकां दृष्टिं निपातयन्ति। किन्तु तेषां स्वास्थ्ये प्रति ते प्रायः उदासीनाः वर्तन्ते। एतस्य परिणामः स्यात् भयावहः। राष्ट्रस्य भाविकर्णधाराः हि छात्राः एव। छात्रेषु बलहीनेषु समग्रं राष्ट्रं एव बलहीनं जायेत। अतः सुष्ठुतया धर्माचारणाय तथा देशस्य उन्नत्यै सर्वैः शरीरचर्चा अवश्यम् कर्तव्या। धर्माचारणे मूलं साधनं हि शरीरम्। नष्टप्राये रोगिणि शरीरे न किमपि धर्माचारणं सम्भवति।

"शारीरिकविहारः स्फूर्तिं जनयति, यन्त्रासक्तिः तु जडतां दिशति।"

अतः पल्ल्यां पल्ल्यां बालानां कृते शरीरचर्चाकेंद्राणि स्थापनीयानि। दरिद्राणां बालकानां बालिकानां च पोषणदूषितत्वदूरिकरणाय पोष्टिकं खाद्यं वितरणीयम्। एतत् तु न विस्मरणीयं यत् उदरे पूर्णे सति धर्मोपदेशाः हृदये धारयितुं शक्यन्ते इति। शरीरं सबले सति चित्तम् अपि सबलं भवेत्। अधर्मश्च अत्र स्थानम् अलभमानः स्वयमेव पलायेत। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं परिहाय अभ्युत्थानाय यत्नः कर्तव्यः। तदर्थं च शरीरस्य स्वस्थता आवश्यकम्।

#स्वस्थशरीरम् #धर्मस्यआधारः #YouthIsTheFuture #शरीरेणसिद्धिर्धर्मस्य #MoralStrengthPhysicalStrength
#छात्रस्वास्थ्यं #HealthAndCharacter

शरीरस्य स्वास्थ्यं धर्मस्य मूलम्

धर्माचारणे स्वस्थशरीरस्य अनिवार्यता