"शिक्षकस्य सान्निध्ये प्रतिभा विकसितवती"

सङ्कल्पः तादृशः येन मानवजीवनम् आदर्शतायुक्तं, नीतिसंपन्नं, तथा समाजोपयोगि च भवति, तस्य मूलाधारः अस्ति – उत्तमः शिक्षकः। शिक्षकः केवलं ज्ञानस्य दाता न, अपितु व्यक्तित्वनिर्माणस्य प्रमुखः शिल्पी इत्यपि सः स्वीकृतव्यः। संस्कृते "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः" इति श्लोकः शिक्षकस्य अतुलनीयं स्थानं दर्शयति।

** शिक्षकस्य महत्त्वम् बाल्ये एव आरभ्यते

बालकः यदा विद्यालयं प्रथमतया गच्छति, तदा सः शिक्षकेण सह प्रथमं सामाजिकसम्बन्धं स्थापयति। माता-पितरः तस्य प्रथमगुरवः भवन्ति, किन्तु शिक्षकेन तस्य चित्तवृत्तयः, व्यवहारः, तथा चिन्तनप्रणाली च संस्क्रियते। यः बालकः तन्त्रज्ञानयुक्तः, विचारशीलः, सहिष्णुः च भवति, तस्य पृष्ठभूमौ कोऽपि प्रेरकः शिक्षकः निःसन्देहं अस्ति।

** आदर्शशिक्षकस्य लक्षणानि

आदर्शः शिक्षकः सः भवति यः शिष्यस्य केवलं शैक्षिकदृष्ट्या न चिन्तयति, अपि तु तस्य मानसिकं, भावनात्मकं च विकासं साधयति। सः शिष्येषु आत्मविश्वासं जागरयति, निर्भयत्वं निर्माणयति, तेषां प्रतिभां च प्रोत्साहयति। यत्र शिष्यः आत्मानं सीमितं मन्यते, तत्र शिक्षकः तं आशयेन उद्दीपयति यत् – "त्वमेव दीपः प्रकाशकः स्वस्य मार्गस्य।"

** गुरोः प्रेरणया जीवनविकासः

अनेकानां महापुरुषाणां जीवने शिक्षकस्य अमिटं प्रभावं दृष्टुं शक्यते। महात्मा गान्धिः, विवेकानन्दः, ए.पी.जे. अब्दुल् कलामः, रवीन्द्रनाथठाकुरः इत्यादीनां व्यक्तित्वनिर्माणे शिक्षकेभ्यः प्राप्ता प्रेरणा एव मूलकारणम्। डॉ. कलामः स्वस्य शिक्षक शिवसुब्रहमण्यैः प्रेरितः जातः इत्यनेन ज्ञायते यत् एकः शिक्षकः राष्ट्रनिर्माणं अपि कर्तुं समर्थः भवति।

** शिक्षकः – केवलं पाठ्यविषयस्य दाता न

वर्तमाने पाठ्यक्रमे अनेके छात्राः विषयज्ञानं तु प्राप्नुवन्ति, किन्तु सदाचरणं, आत्मानुशासनं, संस्कारः इत्यादयः शिक्षायाः अभावः दृश्यते। एषः अभावः तदा दूरो भवति यदा शिक्षकः पाठ्यपुस्तकात् बहिः अपि जीवनोपयोगि शिक्षां ददाति। यः शिक्षकः शिष्यान् चरित्रवन्तं, संवेदनशीलं, देशसेवकं च करोति – स एव समाजस्य आदर्शः निर्माणकर्ता।

** समाजे गुरोः स्थानम्

प्राचीनभारतीयसंस्कृतेः गुरुकुलेषु विद्यार्थीः गुरोः समीपे निवसन्तः स्वकर्तव्यं, आत्मसंयमं, यथायोग्यं आचरणं च शिक्षामाणाः आसन्। आधुनिके काले अपि एषः गुरोः आदर्शः आवश्यकः अस्ति। यदि समाजे गुणवन्तः शिक्षकाः भवन्ति, तर्हि राष्ट्रं उज्ज्वलताम् प्रति नयतुं सुलभं भवति। तस्मात्, शिक्षकः समाजे केवलं एकः कर्मकर्ता न, अपितु राष्ट्रनिर्माणस्य कर्ता अपि अस्ति।

** शिक्षकः – व्यक्तित्वनिर्माणे द्वीपः

व्यक्तित्वं न केवलं विद्यानिष्ठं भवति, अपितु भावनानिष्ठं, सामाजिकदायित्वयुक्तं च भवेत्। एते सर्वे गुणाः शिक्षकात् आरभ्यन्ते। जब एकः शिक्षकः आत्मसाक्षात्कारं, मूल्याधारितं जीवनम्, सहकारं च शिक्षयति, तदा तेन निर्मितं व्यक्तित्वं दीर्घकालं यावत् समाजे प्रकाशमानं भवति।

** अधुनिके युगे शिक्षकेषु अपेक्षा

आधुनिके युगे यत्र सूचना-संक्रान्तिः त्वरितगत्या अग्रसरति, तत्र शिक्षकस्य कार्यं अधिकं जटिलं जातम्। शिक्षकः न केवलं पाठं पठयति, अपितु

शिष्यानां मनसि सत्यम्, विवेकः, तथा मूल्यनिष्ठा स्थापयति। आज्ञाप्रदायका भूमिका त्यक्त्वा, शिक्षकः मित्रवत्, पथप्रदर्शकवत्, जीवनगुरुवत् च भवितव्यम्।

** निष्कर्षः – शिक्षकः आदर्शजीवनस्य आधारः

अन्ते वदामः यत् – यथा वटवृक्षः स्थूलः भवति किन्तु तस्य बीजं लघु एव, तथैव महान् व्यक्तित्वं शिक्षकस्य लघुतमप्रेरणया आरभ्यते। शिक्षकः यदि समर्पितः, प्रेरकः, तथा सहृदयः भवति, तर्हि समाजस्य स्वरूपं अपि दिव्यं भवेत्। अतः एव वयं सर्वे शिक्षकेभ्यः केवलं सम्मानं न, अपितु कृतज्ञतां, प्रेमं, श्रद्धां च समर्पयेम ।

शिक्षकः सृजति व्यक्तिम् – आदर्शजीवनस्य निर्माता:

यः दीपयति चेतः, स एव शिक्षकः